ตอนที่ 1 18:11
ทำไมยังไม่ได้ก็ทุรนทุราย พอได้มาใจยิ่งกลัวเสียไป (แก่นของความทุกข์)
ในเย็นวันแรกที่ได้ของซึ่งทุ่มเทแลกมาหลายปีมาไว้ในมือ ไม่ว่าจะเป็นรถใหม่ที่เพิ่งขับออกจากศูนย์ โทรศัพท์เครื่องใหม่ที่เพิ่งลอกแผ่นพลาสติกใสออกจากหน้าจอ หรือเก้าอี้ตำแหน่งใหม่ที่ฝันถึงมานาน คุณนึกว่าใจคงจะได้พักและอิ่มเอมเสียที แต่ไม่นานรถก็ไปชนบุบมา ตัวถังเป็นรอยครูด โทรศัพท์เริ่มเป็นรอย และเก้าอี้ตัวใหม่ก็กลายเป็นจุดเริ่มต้นของเป้าหมายไตรมาสหน้าที่หนักกว่าเก่า เราทุกคนท่องได้ขึ้นใจว่าทุกสิ่งเกิดขึ้น ตั้งอยู่ แล้วก็ดับไป แต่ทำไมเราจึงยังไม่เคยอิ่มในสิ่งที่ได้มา และยังเจ็บแปลบเหมือนถูกหักหลังทุกครั้งที่สิ่งดีๆ ขยับเปลี่ยนไป
ฉบับภาษาอังกฤษ: Why Getting What You Want Never Sets You Free: The Root of Suffering
บทบรรยาย
ในเย็นวันแรก ที่คุณได้ของซึ่งทุ่มเทแลกมาหลายปี มาไว้ในมือ ไม่ว่าจะเป็นรถใหม่ที่เพิ่งขับออกจากศูนย์ โทรศัพท์เครื่องใหม่ ที่ค่อยๆลอกแผ่นพลาสติกใสออกจากหน้าจอ กุญแจห้องพักที่เพิ่งตกแต่งเสร็จ หรือเก้าอี้ตำแหน่งใหม่ที่ฝันถึงมานาน คุณเคยนึกว่าวินาทีนั้น ใจคงจะได้พักและอิ่มเอมเสียที แต่ลองสังเกตสิ่งที่เกิดขึ้นจริง ในเวลาไม่นานถัดมา รถยนต์คันใหม่เอี่ยมไปชนบุบมา ตัวถังครูดเป็นรอย ไม่ผ่องใสเหมือนเดิม โทรศัพท์มือถือเริ่มเป็นรอย และแบตเตอรี่เสื่อมเร็วขึ้นกว่าเดิม ความตื่นเต้นยามเปิดประตูห้อง ค่อยๆจางกลายเป็นความชินชา ส่วนเก้าอี้ตำแหน่งใหม่ ก็กลายเป็นจุดเริ่มต้น ของเป้าหมายไตรมาสหน้าที่หนักกว่าเก่า เราทุกคนท่องจำคำพูดคุ้นหูได้ขึ้นใจว่า ทุกสิ่งในโลกมีเกิดขึ้น ตั้งอยู่ แล้วก็ดับไป แต่ทำไมทั้งที่รู้ประโยคนี้ดีอยู่เต็มอก เราจึงยังไม่เคยอิ่มในสิ่งที่ได้มา และยังเจ็บแปลบเหมือนถูกหักหลัง ทุกครั้งที่สิ่งดีๆขยับเปลี่ยนไป คำตอบซ่อนอยู่ในภาพลวงตาเล็กๆ ของคำพูดคุ้นหูประโยคนั้นเอง
เวลาคนทั่วไปพูดว่าสิ่งทั้งหลาย เกิดขึ้น ตั้งอยู่ แล้วก็ดับไป หรือที่ชาวพุทธอย่างเราคุ้นเคยกันว่า กฎของไตรลักษณ์ คำว่าตั้งอยู่มักหลอกให้สมองวาดภาพว่า ระหว่างจุดเริ่มต้นกับจุดแตกสลาย มีลานกว้างที่ราบเรียบ และหยุดนิ่งปลอดภัยคั่นอยู่ตรงกลาง เหมือนซื้อบ้านใหม่มาหลังหนึ่ง แล้วหวังว่าบ้านจะอยู่นิ่ง อยู่สภาพเดิมไปสามสิบปี รอจนวันสุดท้ายจึงค่อยผุพังลงคราวเดียว หรือเหมือนร่างกายวัยสามสิบสี่สิบปี ที่หวังว่าจะแข็งแรงแบบนี้ตลอดไป รอให้ถึงวัยชราก่อน แล้วค่อยเสื่อมถอย แต่เมื่อกว่าสองพันห้าร้อยปีก่อน ในสังขตลักขณสูตร พระพุทธเจ้าทรงชี้ความจริงของทุกสิ่ง ที่เกิดจากเหตุปัจจัยไว้แม่นยำกว่านั้นมาก พระองค์ไม่ได้ตรัสว่าสิ่งทั้งหลาย เกิดขึ้น ตั้งอยู่ แล้วดับไป แต่ตรัสชี้ลักษณะสามประการไว้ว่า ความเกิดขึ้นปรากฏ ความเสื่อมไปปรากฏ และเมื่อตั้งอยู่ ความแปรปรวนไปเป็นอย่างอื่นก็ปรากฏ ลองมองดูร่างกายของเราเอง ตั้งแต่วัยรุ่นก้าวสู่วัยหนุ่มสาว เรื่อยไปจนถึงวัยกลางคนและวัยชรา ความเสื่อมไม่ได้เพิ่งมาเริ่มต้น ในวันที่ผมขาวโพลนหรือเดินหลังค่อม แต่ตั้งแต่วันที่เรายังดูหนุ่มสาวแข็งแรง ร่างกายก็กำลังเปลี่ยนแปลง และเสื่อมถอยลงไปอยู่ตลอดเวลา ทั้งร่างกายที่หายใจอยู่ ความสัมพันธ์ การงาน หรือความสุขในวันศุกร์ ไม่มีสิ่งใดคงที่ไม่แปรปรวน แม้แต่วินาทีเดียว ทุกสิ่งกำลังแปรเปลี่ยนตลอดเวลา แม้ขณะที่ดูเหมือนยังตั้งอยู่ ซึ่งพุทธธรรมเรียกว่า วิปริณามธรรม
ความแปรปรวนขณะตั้งอยู่นี้ ไม่ใช่เคราะห์ร้ายที่สุ่มมาลงโทษใคร และไม่มีอำนาจหรือทรัพย์สินใด จะเขียนข้อยกเว้นให้ตัวเองได้ ในรัฏฐปาลสูตร พระสุตตันตปิฎกบันทึกบทสนทนา ณ พระราชอุทยานมิคจีระ ในแคว้นกุรุ พระเจ้าโกรัพยะวัยแปดสิบพรรษา เสด็จไปถามพระรัฏฐปาละ ชายหนุ่มลูกชายเศรษฐีใหญ่ของเมือง ผู้สละสมบัติทั้งหมดออกบวช ทั้งที่ร่างกายยังแข็งแรง ญาติพี่น้องอยู่พร้อมหน้า และทรัพย์สินอยู่ครบถ้วน พระรัฏฐปาละชวนให้พระราชาผู้สูงวัย ทรงสำรวจพระวรกายของพระองค์เอง พระเจ้าโกรัพยะทรงยอมรับตามจริงว่า สมัยหนุ่มวัยยี่สิบยี่สิบห้าพรรษา พระองค์ชำนาญการทรงช้างทรงม้า ก้าวเดินคล่องแคล่วปานมีฤทธิ์ แต่บัดนี้ในวัยแปดสิบพรรษา บางคราวตั้งพระทัยว่าจะวางพระบาทลงตรงนี้ แต่พระบาทกลับก้าวพลาดไปลงอีกที่หนึ่ง แม้แต่เท้าในร่างกายของกษัตริย์ ยังไม่ยอมฟังคำสั่งเจ้าของในยามชรา พระรัฏฐปาละจึงทูลถามต่อว่า หากคืนใดเกิดความเจ็บปวดกล้าแข็ง แล่นจับพระวรกายบนแท่นบรรทม พระองค์จะสั่งเหล่าอำมาตย์และพระญาติ ที่รายล้อมรอบเตียงว่า จงมาช่วยแบ่งความเจ็บปวดของเรา ไปรับแทนคนละส่วนเถิด ได้หรือไม่ พระราชาตรัสตอบทันทีว่า ทำไม่ได้เลย ท่านรัฏฐปาละ เราต้องนอนรับความเจ็บปวดนั้นแต่ผู้เดียว แม้เปลี่ยนฉากเป็นห้องผู้ป่วยพิเศษ ชั้นบนสุดของโรงพยาบาลวันนี้ เงินทองก็ซื้อได้เพียงเตียงที่นุ่มที่สุด แต่สั่งหลอดเลือดไม่ให้เสื่อมตามวัย หรือสั่งคนรักไม่ให้พรากจากกันไม่ได้เลย
ก่อนจะก้าวต่อไป ลองหยุดมองความจริงตรงหน้านี้ ให้ทะลุถึงแก่นด้วยกันสักครู่ ทั้งร่างกาย ความรู้สึก ความจำ ความคิด และการรับรู้ของเรา ซึ่งพระพุทธเจ้าทรงเรียกรวมกันว่าขันธ์ห้า ล้วนอยู่ภายใต้กฎไตรลักษณ์ และวิปริณามธรรมอย่างไม่มีข้อยกเว้น มันไม่เที่ยง ทนอยู่ในสภาพเดิมไม่ได้ และบังคับบัญชาตามใจชอบไม่ได้ ที่สำคัญที่สุดก็คือ ความเปลี่ยนแปลงและความเสื่อม ตามเหตุปัจจัยเหล่านั้น ไม่ใช่เรื่องบังเอิญที่อาจเกิดหรือไม่เกิด แต่มันจะต้องเกิดขึ้นแน่นอนแท้จริง ในชีวิตของทุกคน แล้วความทุกข์ทรมานใจเกิดขึ้นตรงไหน พระพุทธเจ้าทรงสรุปคำตอบไว้ชัดเจน ในอุปาทาปริตัสสนาสูตรว่า ปุถุชนผู้ไม่เข้าใจความจริงของธรรมชาติ ย่อมเข้าไปยึดมั่นถือมั่นในขันธ์ห้า ว่าเป็นตัวเรา เป็นของเรา จะต้องเที่ยงแท้และเป็นไปตามคำสั่งเรา ดังนั้น เมื่อร่างกาย ความรู้สึก หรือสิ่งรอบตัว แปรปรวนและเปลี่ยนสภาพไปเป็นอื่น ตามกฎธรรมดาของมัน จิตที่เข้าไปผูกยึดไว้ จึงหมุนคว้างหวั่นไหวไปตามความแปรปรวนนั้น เกิดความหวาดหวั่น คับแค้น และสะดุ้งเร่าร้อน เพราะความเข้าไปยึดมั่นถือมั่น ความแปรปรวนจึงเป็นเพียงกฎธรรมดาของโลก แต่ความไม่เข้าใจว่ามันเป็นธรรมดา แล้วเข้าไปยึดมั่นฝืนบังคับไม่ให้เปลี่ยน ต่างหากที่ผลิตความทุกข์ขึ้นมาเผาใจเรา
ยิ่งสังเกตลึกลงไปในชีวิตจริง คุณจะพบสิ่งที่คมยิ่งกว่านั้นอีก นั่นคือความยึดมั่นถือมั่น ไม่ได้รอทำร้ายเราเฉพาะวันที่ของพัง หรือวันที่สูญเสียเท่านั้น แต่มันแอบซ่อนเขี้ยวเล็บ อยู่ในชั่วโมงที่เรากำลังมีความสุขด้วย ไม่ต้องเชื่อตำราเล่มไหน แต่ลองสำรวจความรู้สึกจริงในอกคุณดูสิ นึกถึงวันที่งานสำเร็จงดงาม ได้รับคำชื่นชมจากคนทั้งห้อง นึกถึงความรักของหนุ่มสาว ในช่วงที่กำลังหวานชื่นที่สุด หรือคืนอบอุ่นที่นั่งกินข้าว พร้อมหน้าพ่อแม่และคนที่คุณรัก เคยสังเกตไหมว่า ใต้รอยยิ้มและความอิ่มเอมใจนั้น มักมีเงาดำๆของความกลัวซ่อนอยู่เสมอ ใจส่วนลึกแอบกระซิบถามเบาๆว่า เดือนหน้าจะรักษามาตรฐานนี้ได้ไหม คนรักจะแปรเปลี่ยนไป ไม่เหมือนเดิมหรือเปล่า หรือเห็นผมสีขาวบนศีรษะของพ่อแม่ แล้วใจหายวาบขึ้นมาเงียบๆ ทันทีที่เรายึดจับความสุขตรงหน้าว่า นี่คือสุขของฉัน และต้องอยู่อย่างนี้ห้ามเปลี่ยนไปไหน ความสุขนั้นจะพ่วงความหวาดระแวงมาทันที คือความกลัวว่าสุขที่ถืออยู่ในมือ กำลังจะแปรเปลี่ยนหรือหลุดลอยไป ยิ่งกอดแน่นเท่าไร ก็ยิ่งกลัวเสียไปมากเท่านั้น และวินาทีที่เหตุปัจจัยขยับเปลี่ยนจริง คำชมจางลง ร่างกายอ่อนล้า หรือความสัมพันธ์ที่เคยหวานชื่น เปลี่ยนฤดูกาล ความสุขเมื่อวานที่เคยยึดไว้ ก็พลิกคมกลับมาเชือดเฉือนใจทันที นี่คือสิ่งที่พุทธธรรมเรียกว่า วิปริณามทุกข์ ความทุกข์จากการแปรปรวนของความสุข ที่ใจไม่ยอม จะยึดไว้ไม่ให้เปลี่ยนตามธรรมชาติ
และเรื่องราวในอกของเรา ก็ไม่ได้จบลงแค่กลัวว่าสุขที่มีจะหลุดมือ เพราะในเวลาเดียวกันนั้นเอง อีกซีกหนึ่งของใจ กลับวิ่งไล่ล่าอย่างหิวกระหายไม่หยุด ลองย้อนกลับไปถามตัวเอง เมื่อห้าปีหรือสิบปีก่อนอย่างซื่อตรงดู วันนั้นคุณเคยสัญญากับตัวเองกี่เรื่องว่า ขอแค่สอบเข้าทำงานที่นี่ได้ ขอแค่เงินเดือนขยับถึงตัวเลขนี้ ขอแค่ซื้อบ้านหลังนี้หรือรถคันนี้ได้ ชีวิตฉันคงจะเต็มอิ่ม พอใจ และวางความเหน็ดเหนื่อยลงเสียที มาถึงวันนี้ เป้าหมายหลายข้อที่เคยเฝ้าฝัน เข้ามาอยู่ในมือคุณเรียบร้อยแล้ว ลองถามใจตัวเองดูตรงๆว่า ความอิ่มเอมในวันแรกที่ได้มานั้น อยู่กับคุณได้นานกี่วัน สามวัน เจ็ดวัน หรือสองสัปดาห์ พอความตื่นเต้นจางลง สิ่งที่เคยยิ่งใหญ่ก็กลายเป็นของชินตา แล้วความโหวงเหวงคุ้นเคย ก็ซึมกลับเข้ามาในอกอีกครั้ง พร้อมเสียงกระซิบประโยคเดิมว่า แค่นี้ยังไม่พอหรอก ต้องได้ตำแหน่งสูงกว่านี้อีกขั้น ต้องมีตัวเลขมากกว่านี้อีกหลัก ชีวิตจริงจึงตกอยู่ในสภาพ ที่น่าเหน็ดเหนื่อยยิ่ง คือของที่ยังไม่ได้มา ก็ร้อนรนทุรนทุรายอยากจะได้ พอเหน็ดเหนื่อยคว้ามาได้สำเร็จ ไม่กี่วันก็รู้สึกพร่องไม่อิ่ม อยากได้เพิ่มอีก ขณะที่มืออีกข้างก็ต้องกำของเก่าไว้แน่น ด้วยความกลัวว่ามันจะเสื่อมหลุดมือไป
ความหิวกระหายที่ไม่รู้จักอิ่มนี้ ถูกเปิดเปลือยถึงรากถึงโคน ในบทสนทนาครึ่งหลังของรัฏฐปาลสูตร ณ พระราชอุทยานมิคจีระแห่งเดิม เมื่อพระเจ้าโกรัพยะตรัสถามว่า ที่พระพุทธเจ้าตรัสสรุปข้อที่สี่ไว้ว่า โลกพร่องอยู่เป็นนิจ ไม่รู้จักอิ่ม เป็นทาสของตัณหา มีความหมายว่าอย่างไร พระรัฏฐปาละจึงทูลถามพระราชาว่า มหาบพิตร แคว้นกุรุที่ทรงปกครองอยู่นี้ มั่งคั่งสมบูรณ์อยู่แล้วใช่หรือไม่ พระเจ้าโกรัพยะตรัสว่า ใช่แล้ว ท่านรัฏฐปาละ มั่งคั่งยิ่งนัก พระรัฏฐปาละจึงทูลถามต่อว่า สมมติว่ามีราชบุรุษผู้ซื่อสัตย์ เดินทางมาจากทิศตะวันออก กราบทูลว่าพบชนบทใหญ่ มั่งคั่งด้วยทรัพย์สินและผู้คน แต่กำลังป้องกันอ่อนแอ รบชนะได้ง่าย พระองค์จะยกทัพไปยึดมาหรือไม่ กษัตริย์วัยแปดสิบพรรษาตรัสตอบทันทีว่า ย่อมยึดมาสิ ท่านรัฏฐปาละ แล้วเมื่อยึดทิศตะวันออกได้แล้ว หากมีคนนำข่าวเดียวกันมาจากทิศตะวันตกเล่า ทิศเหนือเล่า ทิศใต้เล่า และจากดินแดนอีกฟากมหาสมุทรเล่า ทุกครั้งที่ถูกถาม พระราชาผู้ซึ่งแม้แต่พระบาทตัวเอง ก็ยังก้าวพลาดเมื่อยามเดิน กลับตรัสตอบเหมือนเดิมทุกครั้งว่า เราก็ย่อมยึดมาอีก ท่านรัฏฐปาละ พระรัฏฐปาละจึงกล่าวคาถาชี้ความจริงว่า พระราชาครองแผ่นดินไปจนจรดขอบทะเล ก็ยังไม่อิ่มเพียงฝั่งทะเลข้างนี้ ยังปรารถนาฝั่งทะเลข้างโน้นต่อไปอีก ดังพุทธพจน์ในธรรมบทที่ว่า แม้มีห่าฝนเหรียญทองตกลงมาจากฟากฟ้า ก็ไม่อาจทำให้ความอยากของใจอิ่มเต็มได้ ผู้คนจึงใช้ทั้งชีวิต วิ่งรับใช้ความอยากที่ไม่มีเส้นชัย จนวันสุดท้ายก็ยังจากโลกไป ทั้งที่ใจยังรู้สึกพร่องอยู่
พอนำภาพทั้งสองด้านมาวางต่อกัน ทั้งกฎธรรมชาติที่แปรปรวนทุกวินาที กับใจที่ด้านหนึ่งหิวกระหายไม่อิ่ม และอีกด้านไม่ยอมให้สิ่งที่มีเปลี่ยนแปลง ต้นตอความทุกข์ที่เคยดูมืดมน ก็พลันสว่างกระจ่างชัด เหมือนหงายภาชนะที่คว่ำอยู่ให้เปิดรับแสง สังเกตให้ดีเถิดว่า ลำพังความเปลี่ยนแปลงของธรรมชาติ ไม่ใช่ความโหดร้าย และไม่ใช่ตัวความทุกข์ กฎความเปลี่ยนแปลงที่ทำให้ดอกไม้ร่วงโรย คือกลไกเดียวกับที่ทำให้เมล็ดพืช งอกงามเติบโตขึ้นเป็นต้นไม้ใหญ่ กฎของเซลล์ที่ทำให้ผิวเหี่ยวย่นตามวัย คือกลไกเดียวกับที่ทำให้แผลบนฝ่ามือ สมานตัวจนหายสนิท และทำให้ค่ำคืนมืดมิดเคลื่อนไปสู่รุ่งเช้า ความเกิดขึ้น แปรปรวนขณะตั้งอยู่ และเสื่อมไป เป็นเพียงการเคลื่อนที่ตามเหตุปัจจัย เหมือนขบวนรถไฟที่แล่นออกจากชานชาลา ไปตามรางเหล็กของมันตามเวลาปกติ ลองนึกภาพชายคนหนึ่งยืนบนชานชาลา เอาเชือกเส้นหนามาผูกข้อมือตัวเองไว้แน่น ส่วนปลายอีกข้างผูกติดท้ายขบวนรถไฟ พร้อมตะโกนสั่งในใจว่า รถไฟขบวนนี้เป็นของฉัน และต้องจอดนิ่งตรงหน้าฉันตลอดไป วินาทีที่รถไฟเคลื่อนออกจากสถานีตามเวลา ร่างเขาจะถูกกระชากลากถูไปกับพื้น จนเลือดอาบฝ่ามือ คำถามมีข้อเดียวว่า อะไรทำร้ายชายคนนั้น ตัวรถไฟที่แล่นไปตามรางของมัน หรือปมเชือกแห่งอุปาทาน ที่เขาผูกข้อมือติดไว้ กับสิ่งที่ต้องเคลื่อนที่ไป
ด้วยเหตุนี้เอง ในธัมมจักกัปปวัตตนสูตร พระธรรมเทศนากัณฑ์แรกหลังการตรัสรู้ พระพุทธเจ้าจึงไม่ได้ทรงสอนให้เรา ออกไปยืนขวางรางเพื่อหยุดรถไฟทั้งโลก แต่ทรงชี้ว่าหน้าที่แรกสุดต่อความทุกข์ คือการกำหนดรู้ตัวทุกข์ตามความเป็นจริง ให้เห็นชัดว่าความทุกข์ทั้งหมด งอกมาจากตัณหาและอุปาทาน คือปมเชือกที่เราผูกข้อมือตัวเองไว้นี่เอง พูดกันอย่างซื่อตรงที่สุด ลำพังการเห็นความจริงข้อนี้ในวันนี้ ยังไม่ได้แปลว่าเราจะแกะปมเชือก ที่ผูกแน่นมาสามสิบสี่สิบปี ให้หลุดออกหมดจดในพริบตา พรุ่งนี้เมื่อมีเรื่องกระทบใจหรือสูญเสีย ความเคยชินเก่าก็อาจกระตุกอกเราได้อีก แต่การเห็นภาพตามจริงอย่างทะลุปรุโปร่ง คือการปลดล็อกความทุกข์ขั้นแรก ที่สำคัญอย่างยิ่งแล้ว เพราะทันทีที่ตะเกียงถูกจุดขึ้นในห้องมืด เราจะเลิกหลงงมงายและสร่างเมาทันที ในสุขุมาลสูตร พระพุทธเจ้าทรงชี้ว่าคนที่ไม่รู้ความจริง มักใช้ชีวิตเหมือนคนเมาสามอย่าง คือมัวเมาในวัยหนุ่มสาวเหมือนจะไม่แก่ มัวเมาในความไม่มีโรคเหมือนจะไม่ป่วย และมัวเมาในชีวิตเหมือนจะไม่พลัดพราก ซ้ำยังหลงเชื่อคำลวงของตัณหาว่า ได้ชิ้นหน้ามาแล้วจะอิ่มไปตลอดกาล แต่วินาทีที่คุณตาสว่างเห็นความจริง แม้ปมเชือกยังคลายออกไม่หมด คุณจะไม่ฟูมฟายโทษฟ้าดินอย่างมืดบอดอีก คุณจะรู้ทันทันทีว่า รถไฟกำลังแล่นไปตามรางปกติของมัน และความเจ็บแปลบในอกตอนนี้ เกิดจากมือเราที่ดึงเชือกอยู่ต่างหาก
แล้วในวันที่ความเสื่อมหรือความพลัดพราก เดินทางมาถึงชีวิตจริง คนที่ตาสว่างเห็นความจริงแล้ว จะแตกต่างจากคนที่ไม่รู้เท่าทันอย่างไร ในสัลลัตถสูตร พระพุทธเจ้าทรงเปรียบเทียบไว้ ด้วยภาพลูกศรสองดอกที่คมชัดลึกซึ้ง พระองค์ตรัสว่า ทั้งปุถุชนผู้ไม่รู้ความจริงของโลก และอริยสาวกผู้เข้าใจความจริงแล้ว ตราบใดที่ยังมีชีวิตและร่างกายอยู่ ย่อมต้องเจอกับความเสื่อม ความเจ็บป่วย และเรื่องกระทบกระทั่งตามเหตุปัจจัย เหมือนถูกยิงด้วยลูกศรดอกที่หนึ่ง ซึ่งเป็นลูกศรของธรรมชาติ ที่ไม่มีใครหลบเลี่ยงได้ แต่จุดที่ชีวิตแยกออกเป็นสองทาง อยู่ตรงวินาทีถัดมา คนที่ไม่เข้าใจว่าความแปรปรวนเป็นธรรมดา พอเจอความเสื่อมหรือความสูญเสียมากระทบ ย่อมเศร้าโศก ร่ำไร รำพัน ตีอกชกหัว คร่ำครวญถึงความหลงงมงายว่า ทำไมเรื่องนี้ต้องมาเกิดกับฉัน ทำไมสิ่งที่เป็นของฉันจึงเปลี่ยนไป พระพุทธเจ้าตรัสว่าคนผู้นั้น เหมือนถูกยิงด้วยลูกศรดอกแรกแล้ว ยังคว้าลูกศรดอกที่สอง คือความคับแค้นฟูมฟายทางใจ ปักซ้ำลงไปบนแผลเดิมของตัวเอง จึงต้องเสวยเวทนาถึงสองชั้น คือเจ็บทั้งทางกายและเร่าร้อนทั้งทางใจ ซ้ำพอทนความทุกข์ใจนั้นไม่ไหว ก็ยิ่งวิ่งหนีไปเสพสิ่งเร้าใหม่ๆ ตกเป็นทาสของตัณหาไม่รู้จบ ส่วนผู้ที่เข้าใจกฎไตรลักษณ์ตามจริง เมื่อมีสิ่งกระทบใจหรือความเสื่อมมาถึง เขาย่อมรับรู้ลูกศรดอกแรกตามเหตุปัจจัย แต่เพราะเข้าใจชัดว่า นี่เป็นธรรมดาธรรมชาติ จึงไม่เศร้าโศก ไม่ตีอกชกหัว ไม่ร่ำไห้รำพัน เสวยเวทนาเพียงชั้นเดียว โดยไม่ปักลูกศรดอกที่สองซ้ำเติมใจตัวเอง
เย็นวันนี้หรือพรุ่งนี้เช้า ครั้งต่อไปที่หน้าอกเริ่มตึงแน่นขึ้นมา ไม่ว่าเพราะความอยากได้เพิ่มไม่รู้จักพอ หรือเพราะมีสิ่งมากระทบใจ เมื่อเห็นความเปลี่ยนแปลง ลองใช้เวลาเพียงสามวินาทีแรก สังเกตความตึงแน่นในอกตรงๆ ให้เห็นทั้งเชือกที่รัดข้อมือ และมือที่กำลังง้างลูกศรดอกที่สอง แล้วใช้เวลาอีกสิบห้าวินาทีถัดมา บอกตัวเองตามความจริงเงียบๆว่า การเกิดขึ้นและแปรปรวนเสื่อมไป เป็นธรรมดาของธรรมชาติที่มีเหตุปัจจัย ไม่ใช่เคราะห์ร้ายที่มาลงโทษเราคนเดียว เพียงเห็นทันความจริงซื่อๆหนึ่งครั้ง มือที่เคยกำเชือกและคันธนูไว้แน่น ก็คลายความตึงลงได้ในทันที การหงายภาชนะที่เคยคว่ำอยู่ให้รับแสงสว่าง จึงไม่ได้ทำให้ใครเฉยชาหรือทิ้งหน้าที่ ตรงกันข้าม เมื่อไม่ต้องเสียแรงไปกับการตีอกชกหัว ร่ำไห้รำพันต่อต้านธรรมชาติ และเลิกวิ่งเป็นทาสความอยาก ที่ไม่มีเส้นชัย พลังชีวิตทั้งหมดก็ถูกส่งคืนสู่ปัจจุบัน ให้คุณลงมือทำงานตรงหน้าอย่างเต็มฝีมือ ดูแลสุขภาพตามเหตุปัจจัย และทะนุถนอมคนที่รักอย่างเต็มหัวใจ ในวันที่ยังมีเวลาอยู่ด้วยกัน และเมื่อวันแห่งความเปลี่ยนแปลงมาถึง คุณก็จะมองเห็นมันด้วยดวงตาที่เปิดสว่าง โดยไม่ต้องปักลูกศรดอกที่สอง ลงบนหัวใจของตัวเองอีกเลย