ตอนที่ 3 12:30
ปลาหมักเกลือจานเดียว แปลว่าพรุ่งนี้ต้องตาย (ทำไมอนาคตอีก 30 ปี ทำให้คืนนี้หนักอึ้ง)
ฤดูใบไม้ร่วงปี ค.ศ. 1079 กวีผู้ถูกจองจำในคุกหลวงของจีนยกฝาสำรับอาหารเย็นขึ้น แล้วเห็นปลาหมักเกลือเพียงจานเดียว ซึ่งเป็นรหัสลับที่บอกว่าเขาจะถูกประหารเมื่อรุ่งสาง แต่ภายในชั่วโมงเดียว ความกังวลเรื่องยศตำแหน่งที่แบกมายี่สิบปีกลับร่วงหลุดจากอกไปจนหมด
ฉบับภาษาอังกฤษ: One Dish of Fish Meant He Would Die at Dawn. His Anxiety Vanished.
บทบรรยาย
ค่ำคืนหนาวเหน็บในฤดูใบไม้ร่วง ปีพันเจ็ดสิบเก้า นักโทษวัยสี่สิบสองปีในคุกหลวงของจีน ยกฝาไม้สำรับอาหารเย็นออกดู เห็นกับข้าวเพียงจานเดียวข้างใน แล้วรู้ทันทีว่าตัวเอง จะถูกประหารเมื่อรุ่งสาง ไม่มีอะไรในห้องขังดีขึ้นเลยแม้แต่นิดเดียว แต่ในชั่วโมงถัดมา ความเร่าร้อนเรื่องยศตำแหน่ง ศัตรู และหน้าตา ที่แบกมายี่สิบปี กลับร่วงหลุดจากอกไปจนหมด ทีนี้ลองนึกถึงตัวคุณเอง ในคืนวันพุธธรรมดาๆ ไม่มีใครที่บ้านเข้าห้องฉุกเฉิน กับข้าวอุ่นๆวางอยู่บนโต๊ะ และคุณก็น่าจะมีชีวิตเหลือข้างหน้า อีกสามสิบปี หรือกว่าหมื่นเช้า ตามเหตุผลแล้ว เวลาตั้งหมื่นวัน น่าจะทำให้การประชุมเก้าโมงพรุ่งนี้ ดูเล็กนิดเดียวไม่ใช่หรือ ทำไมการมีวันพรุ่งนี้เหลืออีกยาวไกล จึงกลับทำให้คืนนี้หนักอึ้งกว่าเดิม
นักโทษคนนั้นชื่อซูซื่อ กวีเอกแห่งราชวงศ์ซ่ง ฤดูร้อนปีนั้น ขุนนางฝ่ายตรงข้ามตีความบทกวีของเขา ว่าจงใจเสียดสีองค์จักรพรรดิ แล้วจับขังในคุกผู้ตรวจการที่เมืองไคเฟิง ซึ่งผู้คนเรียกว่าแท่นอีกา เพราะตกเย็นจะมีอีกานับพัน บินมาเกาะต้นสนร้องเซ็งแซ่ เมื่อกฎคุกห้ามญาติเยี่ยมหรือส่งข่าวคดี ซูซื่อกับซูไมลูกชายคนโต จึงนัดรหัสลับผ่านสำรับอาหารไว้ ดังที่บันทึกสมัยราชวงศ์ซ่งเล่าว่า ถ้าคดียังไม่ตัดสิน ให้ส่งเฉพาะผักกับเนื้อสัตว์ แต่ถ้ามีคำสั่งประหารลงมาแน่แล้ว ให้เอาผักกับเนื้อสัตว์ออกให้หมด แล้วส่งแต่ปลาอย่างเดียว หลังส่งผักกับเนื้อสัตว์มาเดือนเศษ เงินของซูไมเกิดหมดเกลี้ยง เขาต้องรีบไปยืมเงินต่างเมือง จึงฝากญาติช่วยส่งอาหารแทน โดยลืมบอกรหัสลับ ญาติผู้หวังดีสงสารนักโทษ จึงจัดปลาหมักเกลือชั้นดี ใส่สำรับไปอย่างเดียว ไม่มีเนื้อสัตว์ และไม่มีผักเลย
ทันทีที่ซูซื่อเปิดฝาสำรับ ลมหายใจของเขาก็หยุดนิ่ง คืนนี้คือคืนสุดท้ายบนโลก เขาขอกระดาษกับพู่กันจากผู้คุมผู้เห็นใจ มาเขียนกวีอำลาสองบท ถึงซูเจ๋อน้องชาย ความน่าพิศวงของกวีคู่นี้ อยู่ที่สิ่งที่หายไปจากใจคนเขียน ตลอดยี่สิบปี ชีวิตเขาวนเวียนอยู่กับการเมือง การเลื่อนขั้น คู่แข่ง และชื่อเสียง แต่ในชั่วโมงที่คิดว่าพรุ่งนี้ไม่มีแล้ว เขาไม่เขียนถึงยศตำแหน่ง ไม่สาปแช่งคนใส่ร้าย และไม่ห่วงคำตัดสินของประวัติศาสตร์เลย สิ่งที่เหลืออยู่มีเพียงห่วงคนในบ้าน ละอายใจต่อภรรยา และคำสัญญาสมัยเด็ก ว่าจะกลับไปนอนฟังเสียงฝนยามค่ำคืน เคียงข้างน้องชายอีกครั้ง ดังวรรคที่ว่า ขุนเขาเขียวที่ไหนก็ฝังกระดูกได้ เพียงสะท้อนใจว่าในคืนฝนพรำวันหน้า น้องจะต้องนั่งฟังเสียงฝนอยู่ลำพัง เมื่อผู้คุมส่งบทกวีขึ้นไปตามลำดับ จนถึงพระหัตถ์จักรพรรดิซ่งเสินจง ถ้อยคำไร้ความแค้น ของคนซึ่งคิดว่าตายไปแล้ว ก็ทำให้ทรงสะท้อนพระทัย และละเว้นโทษประหารให้เขา
เก็บภาพห้องขังนั้นไว้ แล้วกลับมาที่คืนวันพุธของคุณ สี่โมงเย็นวันนี้ ผู้อำนวยการปรายตามองสไลด์ของคุณต่อหน้าทีม แล้วพูดเสียงเรียบว่า ถ้าเอาหน้าสี่ขึ้นจอแบบนี้ พรุ่งนี้บอร์ดฉีกเละแน่ แก้ให้เสร็จก่อนเก้าโมง ห้าชั่วโมงต่อมาคุณอยู่บ้านปลอดภัยดี แต่หน้าอกกลับตึงแน่น พอคนที่บ้านถามดีๆว่าเย็นนี้กินอะไร น้ำเสียงหงุดหงิดก็หลุดจากปากทันที ทำไมสไลด์หน้าเดียว ถึงปลุกสัญญาณหนีตายขึ้นมากลางบ้านได้ ตั้งแต่ปีพันเก้าร้อยเจ็ดสิบแปด โรเบิร์ต ซาโพลสกี นักประสาทชีววิทยาจากสแตนฟอร์ด เฝ้าวัดฮอร์โมนความเครียด ของลิงบาบูนป่าในเคนยา เทียบกับม้าลาย เวลาสิงโตไล่ล่าม้าลาย อะดรีนาลินและคอร์ทิซอลจะฉีดลงขาทันที เป็นความตื่นตระหนกสุดขีดสามนาที พอรอดแล้วม้าลายก็ก้มเล็มหญ้าต่อ ลองทายดู ในทุ่งหญ้าอุดมสมบูรณ์แบบนั้น ลิงบาบูนป่าต้องใช้เวลาวันละกี่ชั่วโมง ถึงจะหาอาหารจนอิ่มท้อง
แค่ราวสามชั่วโมงเท่านั้น จึงเหลือเวลาว่างอีกเก้าชั่วโมงทุกบ่าย เอาไว้สร้างความทุกข์ให้กันเอง ทั้งแย่งชิงลำดับชั้น ระแวงจ่าฝูง หรือกลัวถูกโค่นตำแหน่ง ลิงบาบูนที่เครียดเรื่องสถานะเหล่านี้ เปิดระบบหนีสิงโตสามนาทีค้างไว้ทั้งปี จนความดันเลือดสูงและภูมิคุ้มกันอ่อนแอ ไม่ต่างจากคนเมือง ยิ่งมนุษย์มีสมองส่วนหน้า ที่จำลองอนาคตได้สามสิบปี เราก็ยิ่งเปิดสัญญาณหนีตายตอนเที่ยงคืน ให้กับหนี้บ้านอีกสิบห้าปีข้างหน้า แต่ฮอร์โมนเป็นแค่เสียงไซเรน ไม่ใช่มือที่กดสวิตช์ ไปวิ่งวันอาทิตย์ช่วยให้โล่งได้จริง จนเช้าวันจันทร์แปดโมงห้าสิบแปดนาที พออ่านข้อความตึงเครียดบรรทัดเดียว ความแน่นอกก็แล่นกลับมาในสองวินาที ดูเนื้องานจริงบนโต๊ะคืนนี้สิ การแก้หน้าสี่ใช้เวลาแค่สี่สิบนาที งานสี่สิบนาทีไม่เคยทำให้ใครตาค้างตีสอง น้ำหนักก้อนมหึมาถูกสร้างขึ้นในวินาทีถัดมา เมื่อความคิดเชื่อมสี่สิบนาที เข้ากับลูกโซ่สามสิบปี ถ้าพรุ่งนี้ตอบพลาด ความน่าเชื่อถือจะตก ปีหน้าคนอื่นจะแซง และอีกสิบปีจะตามเพื่อนรุ่นเดียวกันไม่ทัน ตอนนี้คุณไม่ได้ทำงานสี่สิบนาทีแล้ว แต่กำลังรับงานกะดึกเป็นบอดี้การ์ด คอยเฝ้าตัวเราในอีกสามสิบปีข้างหน้า
ลองหยุดตรวจดูว่า บอดี้การ์ดคนนี้กำลังเฝ้าอะไรอยู่ สิ่งที่เรียกว่าชื่อเสียงและหน้าตา ตั้งอยู่ที่ไหนกันแน่ มันไม่ได้อยู่บนโต๊ะ และไม่ได้อยู่ในเส้นเลือด ชื่อเสียงมีที่ตั้งอยู่แห่งเดียว คือเป็นความคิดชั่วคราว ที่แวบขึ้นเป็นครั้งคราวในหัวคนอื่น แล้วคนอื่นเฝ้ามองเราใกล้ชิดแค่ไหน ในปีสองพัน นักจิตวิทยาโธมัส กิโลวิช วิกตอเรีย เมดเวก และเคนเนธ ซาวิตสกี ที่มหาวิทยาลัยคอร์เนลล์ ให้นักศึกษาสวมเสื้อยืดสกรีนหน้าใหญ่น่าอาย ของนักร้องรุ่นเก่าสุดเชย เดินเข้าห้องที่มีเพื่อนกำลังกรอกเอกสาร คนใส่เสื้อยืดมั่นใจว่าคนในห้องเกือบครึ่ง คือสี่สิบหกเปอร์เซ็นต์ ต้องสังเกตเห็นหน้าบนเสื้อแน่ๆ ลองทายดู ความจริงคนในห้องสังเกตเห็นกี่เปอร์เซ็นต์
ยี่สิบสามเปอร์เซ็นต์ ไม่ถึงหนึ่งในสี่ด้วยซ้ำ เพราะทุกคนในห้อง ต่างก็มัวกังวลเรื่องของตัวเองอยู่ ถึงอย่างนั้น เสียงลึกๆในใจคุณก็ยังแย้งตรงๆว่า ต่อให้ไม่มีใครมอง เราก็ยังอยากให้ตัวเองมั่นคง ไปถึงจุดที่ปลอดภัยเสียที แต่ลองย้อนดูสิบปีที่ผ่านมา วันนี้คุณมีหลายอย่างในมือ ที่วัยหนุ่มสาวเคยเชื่อว่า ได้มาแล้วจะหายเหนื่อย ทั้งปริญญา การงาน และเงินเก็บ แต่พอได้มาจริง ใจก็โล่งแค่สองสัปดาห์ แล้วเพดานก็ขยับหนีขึ้นไปอีก งานยามเฝ้าประตูก็กลับมาเริ่มใหม่ ทำไมตัวเราจึงไม่เคยรู้สึกปลอดภัยเสียที ลองวางปรัชญาลงก่อน แล้วสำรวจสิ่งที่นั่งอยู่บนเก้าอี้ตัวนี้ ในวินาทีนี้ตามจริง ความเคยชินหลอกเราว่า ตัวเราคือรูปปั้นหินอ่อนก้อนเดียว ที่อยู่คงเดิมไปตลอดชีวิตและห้ามมีรอยร้าว แต่ในทางชีววิทยา ร่างกายผลัดเซลล์เก่าทิ้ง วันละราวสามแสนสามหมื่นล้านเซลล์ และถ้าดูในใจวินาทีนี้ ก็ไม่มีรูปปั้นหินอ่อนก้อนไหนเลย มีเพียงกระแสธรรมชาติห้าสาย ที่เปลี่ยนแปรตลอดเวลา คือร่างกายที่หายใจและเริ่มล้าเมื่อดึกดื่น ความรู้สึกสบาย อึดอัด หรือเฉยๆ ที่ผลัดกันแวบขึ้น ความจำที่ตีความน้ำเสียงและเรื่องราว ความคิดที่แล่นคาดการณ์ถึงพรุ่งนี้ และการรับรู้ผ่านตาและหูในแต่ละขณะ ลองนึกภาพกองไฟ ที่ลุกตั้งแต่สองทุ่มถึงเที่ยงคืน เปลวไฟตอนเที่ยงคืนเพิ่งเกิดเดี๋ยวนี้ จากฟืนใหม่และอากาศใหม่ ส่วนเปลวไฟตอนสองทุ่มดับไปนานแล้ว ไม่มีก้อนอะไรคงที่ในกองไฟเกินสองวินาทีเลย
กว่าสองพันห้าร้อยปีก่อน พระพุทธเจ้าทรงเรียกกระแสห้าสายนี้ ว่าขันธ์ห้า และทรงแยกโครงสร้างความหนักไว้ในภารสูตร เวลาคนเราเหนื่อยล้า เรามักโทษกองงานหรือภาระครอบครัว แต่พระองค์ทรงชี้ไปที่มือซึ่งกำยึด ภาระอันหนักไม่ใช่เอกสารสี่สิบนาที แต่คือจังหวะที่ตัณหา เอื้อมไปกำกระแสทั้งห้าไว้ ด้วยอุปาทานว่าเป็นตัวเราและสถานะของเรา ที่ต้องเก่งกาจ มั่นคง และห้ามแพ้ตลอดกาล การพยายามแช่แข็งสายน้ำที่ไหลเชี่ยว ให้กลายเป็นรูปปั้นหินอ่อนที่ไม่บุบสลาย จึงเป็นงานยามเฝ้าประตูที่ไม่มีวันจบ เพราะธรรมชาติเปลี่ยนทุกวินาที ชื่อเสียงและตำแหน่งงาน เป็นเพียงป้ายชื่อสมมติที่ใช้งานได้ดี ไม่ใช่รูปปั้นศักดิ์สิทธิ์ ที่ห้ามมีรอยขีดข่วน ดังพุทธพจน์สรุปท้ายภารสูตรว่า เครื่องถือมั่นภาระ เป็นเหตุนำมาซึ่งความทุกข์ในโลก การวางภาระเสียได้เป็นสุข
พอมองกลับไปที่ห้องขังใต้แสงตะเกียง ของซูซื่อในเมืองไคเฟิง ปริศนาทั้งหมดก็ต่อติดเป็นภาพเดียว กองไฟที่มีชีวิต ต้องการแค่ฟืนและอากาศของคืนนี้ มันไม่ต้องการหลักประกันสามสิบปี สิ่งที่ต้องอาศัยทางเดินยาวสามสิบปีข้างหน้า คือรูปปั้นหินอ่อนชื่อท่านขุนนางใหญ่ซูซื่อ ซึ่งสร้างจากยศศักดิ์และการเปรียบเทียบ ทันทีที่ปลาหมักเกลือจานนั้น ทำให้เขาเชื่อว่าไม่มีวันพรุ่งนี้แล้ว ทางเดินสามสิบปีก็ดับวูบลง รูปปั้นหินอ่อนจึงหมดกิจการไปเอง มือที่กำเกร็งคลายออกโดยไม่ต้องฝืน เหลือเพียงเปลวไฟที่มีชีวิตของขณะนี้ คือพู่กัน ตะเกียง และความรักต่อน้องชายที่ไร้เกราะกำบัง
แต่ยังมีคำถามสำคัญอีกข้อ ซูซื่อปล่อยมือได้เพราะคิดว่ากำลังจะตาย ส่วนคุณยังต้องเข้าประชุมเก้าโมงพรุ่งนี้ และจ่ายบิลสิ้นเดือน ถ้าเลิกเฝ้ารูปปั้นสามสิบปีนั้น คุณจะไม่เสียความคมและทำงานขอไปทีหรือ ลองดูชีวิตจริงของซูซื่อหลังรอดจากคุก เขาถูกลดขั้นส่งไปเมืองหวงโจวโดยไร้อำนาจ เบี้ยหวัดแทบไม่พอกินใช้ทั้งบ้าน เขาจึงถกแขนเสื้อไปถางหญ้าและงัดหิน บนเนินดินรกร้างชื่อเนินลาดทิศตะวันออก หรือภาษาจีนว่าตงพอ แล้วเอาชื่อเนินดินเปื้อนโคลนนั้น มาตั้งเป็นนามปากกาว่าซูตงพอ ในวันที่ไม่มีเก้าอี้ขุนนางให้คอยระแวงรักษา และไม่มีใครให้ต้องอวด ฝีมือเขาฝ่อลงไหม ตรงกันข้ามเลย ปีที่ยากไร้บนเนินตงพอ กลับเป็นช่วงที่เขาสร้างงานพู่กัน และงานเขียนที่รุ่งโรจน์ที่สุดในชีวิต รวมถึงความเรียงผาแดง ที่คนยังอ่านกันมาเกือบพันปี หลังชื่อผู้สอบสวนเขากลายเป็นฝุ่นไปหมดแล้ว การวางรูปปั้นลงไม่เคยทำให้ฝีมือทื่อลง มันคืนมือทั้งสองข้างกลับมาให้พู่กันต่างหาก
พกความจริงนี้กลับมาที่โต๊ะตอนสามทุ่มครึ่ง ขณะหน้าสี่ยังสว่างอยู่บนจอ คุณไม่ต้องรอห้องขังเพื่อวางรูปปั้นลง เริ่มจากห้าวินาทีแรก รู้ทันมือของบอดี้การ์ด หายใจออกช้าๆ รับรู้ความตึงกลางอก และเห็นมือที่กำเกร็งโดยไม่ต้องสู้กับมัน ถัดมา อีกสิบวินาที แยกงานจริงออกจากรูปปั้น ถามตรงๆว่า ตอนนี้กำลังยกงานจริงสี่สิบนาที หรือกำลังแบกตัวเราผู้ห้ามแพ้ไปอีกสามสิบปี เห็นปีหน้าและอีกสิบปีข้างหน้า ค่อยๆปลดตะขอออกจากสไลด์คืนนี้ จากนั้น อีกสี่สิบนาที ดูแลกองไฟตรงหน้าด้วยสองมือ แก้หน้าสี่ให้ชัดเจนที่สุด แล้วพับจอลง ทันใดนั้น โทรศัพท์บนโต๊ะก็สว่างขึ้น แม่โทรมา กินอะไรหรือยังลูก ถ้าเป็นชั่วโมงก่อน คุณคงรีบตัดบทวางสาย แต่คืนนี้ เมื่อวางรูปปั้นลงแล้ว ในอกกลับมีพื้นที่ว่างเงียบๆ เหลือพอจะรับสายและคุยกับแม่ดีๆ ในคืนวันพุธธรรมดา ที่คุณกับคนที่รักยังมีพรุ่งนี้ร่วมกัน