ตอนที่ 5 16:32
ทำไมคนได้เหรียญเงินถึงทุกข์กว่าเหรียญทองแดง (และวิธีวางไม้บรรทัดใน 5 วินาที)
สิบโมงเช้าวันศุกร์ คุณเพิ่งแก้งานยากสำเร็จด้วยดีและภูมิใจเงียบๆ กับฝีมือที่ก้าวหน้าขึ้น พอเที่ยงสิบห้านาที ระหว่างรอเพื่อนเดินไปสั่งก๋วยเตี๋ยว คุณไถฟีดเฟซบุ๊กเพียงห้าวินาที แล้วเห็นเพื่อนรุ่นเดียวกันโพสต์รับตำแหน่งผู้อำนวยการ นำหน้าคุณไปสองขั้น ไม่มีอะไรในชีวิตคุณแย่ลงเลยแม้แต่อย่างเดียว แต่ความภูมิใจเมื่อเช้ากลับแฟบแบนลงทันที
ฉบับภาษาอังกฤษ: Why Winning Silver Hurts More Than Bronze (and the 5-Second Envy Cure)
บทบรรยาย
ฤดูร้อนปีพันเก้าร้อยเก้าสิบสอง ในสนามโอลิมปิกที่เมืองบาร์เซโลนา นักกีฬาอันดับสองและอันดับสาม ก้าวลงจากลานแข่งขัน คนได้ที่สองเพิ่งชนะคนแทบทั้งโลก ส่วนคนได้ที่สามจบในอันดับต่ำกว่า แต่พอนักจิตวิทยาใช้แถบสีดำ ปิดตัวเลขอันดับบนจอโทรทัศน์ แล้วปิดเสียงบรรยายออกทั้งหมด คนได้ที่สามกลับยิ้มกว้างเปี่ยมสุข ขณะที่คนได้ที่สองดูหม่นหมองผิดหวัง ทำไมการยืนสูงกว่าบนแท่นรางวัล หรือการเห็นข่าวดีคนอื่นแค่ห้าวินาที จึงสูบความอบอุ่นออกจากวันศุกร์ดีๆ จนจืดชืดและว่างเปล่าลงได้
เก็บภาพความย้อนแย้งนั้นไว้ แล้วก้าวเข้ามาในวันศุกร์ธรรมดาของคุณ สิบโมงเช้าวันนี้ คุณเพิ่งแก้งานยากสำเร็จ ได้รับคำชมอย่างจริงใจ และภูมิใจเงียบๆกับฝีมือที่ก้าวหน้าขึ้น พอเที่ยงสิบห้านาที ระหว่างรอเพื่อนเดินไปสั่งก๋วยเตี๋ยว คุณหยิบโทรศัพท์ขึ้นมาไถฟีดเฟซบุ๊ก เพียงห้าวินาที บนยอดฟีดนั้น มีภาพยิ้มสดใสใต้แสงไฟหน้าเวที ของเพื่อนรุ่นเดียวกันอายุเท่าคุณเป๊ะ โพสต์ประกาศข่าวดีว่า เป็นเกียรติที่ได้ก้าวขึ้นรับตำแหน่ง ผู้อำนวยการระดับภูมิภาค นำหน้าคุณไปสองขั้น พร้อมคำยินดีนับสิบไหลเรียงอยู่ข้างล่าง ลองสำรวจความจริงรอบตัวคุณตอนนี้ เงินในบัญชีไม่หายไปแม้แต่บาทเดียว สุขภาพของคุณยังแข็งแรงเหมือนเดิม และงานดีๆเมื่อสิบโมงเช้า ก็ไม่ได้ด้อยค่าลงเลยแม้แต่นิดเดียว แถมสังเกตดูว่าใครที่ทำให้คุณแปลบ ข่าวมหาเศรษฐีซื้อเกาะส่วนตัว ไม่เคยทำให้หัวใจคุณกระตุกเลย แต่พอเป็นเพื่อนจากห้องเรียนเก่า ที่เคยออกเดินข้างกันแท้ๆ กลับทิ่มลึกเข้ากลางอก ภายในห้าวินาที ความภูมิใจเมื่อเช้าก็แฟบแบนลงทันที ในปีพันเก้าร้อยเก้าสิบห้า ที่มหาวิทยาลัยคอร์เนลล์ นักจิตวิทยาวิกตอเรีย เมดเวก สกอตต์ เมดีย์ และโทมัส กิโลวิช ศึกษาเทปโทรทัศน์แบบปิดเสียง ของนักกีฬาเหรียญเงินและทองแดง สี่สิบเอ็ดคนในโอลิมปิกบาร์เซโลนา นักศึกษายี่สิบคนที่ไม่รู้จักนักกีฬา ให้คะแนนสีหน้าทันทีที่แข่งจบ ตั้งแต่หนึ่งคือรวดร้าว ถึงสิบคือปีติสุดขีด เหรียญทองแดงยิ้มกว้างที่เจ็ดจุดหนึ่ง ลองทายดู เหรียญเงินได้คะแนนเท่าไร
สี่จุดแปด ต่ำกว่าจุดกึ่งกลางที่แปลว่าเฉยๆ ค่อนไปทางรวดร้าวมากกว่ายินดีเสียอีก ยิ่งตอนขึ้นรับเหรียญบนแท่นพิธี เหรียญทองแดงยังอบอุ่นอยู่ที่ห้าจุดเจ็ด แต่เหรียญเงินกลับยิ่งจมลึกลงไป เหลือเพียงสี่จุดสาม บทสัมภาษณ์หลังแข่งเผยเหตุผลชัดเจน สมองไม่ได้ตอบสนองต่อเหรียญที่คล้องคอ แต่ตอบสนองต่อโลกคู่ขนานสมมติ ที่มันหยิบขึ้นมาเปรียบเทียบ คนได้เหรียญทองแดงมองลงไปก้าวเดียว เห็นอันดับสี่ที่ต้องกลับบ้านมือเปล่า จึงโล่งอกและดีใจกับสิ่งที่ได้รับ ส่วนคนได้เหรียญเงินจ้องขึ้นไปหาเหรียญทอง พร้อมเสียงกระซิบซ้ำๆในหัวว่า เกือบจะได้ที่หนึ่งอยู่แล้วเชียว สายตาที่ชะเง้อขึ้นไปเพียงขั้นเดียว เปลี่ยนที่สองของโลกให้กลายเป็นผู้แพ้ แต่สังเกตจุดสำคัญข้อหนึ่งให้ดี ที่บาร์เซโลนา เหรียญเงินกับเหรียญทอง ยังวิ่งบนลู่เดียวกันใต้ไฟดวงเดียวกัน แต่พอคุณเปิดเฟซบุ๊กตอนพักเที่ยง ตาชั่งก็ถูกโกงตั้งแต่วินาทีแรกแล้ว
ลองมองสิ่งที่นิ้วโป้งของคุณไถผ่าน บนหน้าฟีดเฟซบุ๊กให้ชัดๆ ภาพแรกคือรูปรับตำแหน่งเพื่อนใต้ไฟสว่าง ไถลงมาอีกสองนิ้ว เจอเพื่อนเก่าชูเหรียญมาราธอนที่โตเกียว ถัดลงมาเป็นภาพชนแก้วหน้าบ้านใหม่สะอาดตา ทุกภาพบนฟีดคือฉากหน้าที่ถูกคัดเลือก ตัดขอบ จัดแสงจนกระจ่างผ่องใสไร้รอยตำหนิ ไม่มีใครโพสต์ใบสมัครสี่สิบใบที่ถูกปัดตก ไม่มีใครถ่ายตอนกุมขมับตีสามในครัวมืดๆ หรือโปรเจกต์ที่พังไม่เป็นท่าลงเฟซบุ๊ก ซ้ำร้ายกว่านั้น ภายในยี่สิบวินาที สมองยังแอบเย็บวันดีที่สุดของคนห้าคน มารวมร่างเป็นยอดมนุษย์คนเดียว ทีนี้ลองก้มดูฝั่งโต๊ะของคุณบ้าง นึกถึงสมุดแล็บบุ๊คของนักวิทยาศาสตร์ เวลาผลงานตีพิมพ์ออกสู่สายตาคนนอก โลกจะเห็นแค่กราฟเส้นสวยสะอาดตาแผ่นเดียว แต่ข้างในสมุดแล็บบุ๊คเล่มจริง มันสะบักสะบอมไปทั้งเล่ม ทั้งสมการที่ขีดฆ่า คราบกาแฟ การทดลองที่ล้มเหลว และความลังเลตอนเที่ยงคืน ปะปนอยู่กับสิ่งที่สำเร็จอย่างแยกไม่ออก เพราะคุณอยู่ในชีวิตตัวเองตลอดทั้งวัน คุณจึงเห็นทั้งเบื้องหน้าและเบื้องหลัง ทุกหน้ากระดาษที่ไม่ได้ตัดต่อชัดเจนหมด ทั้งคำพูดที่พลาดวันอังคาร ทางตันที่เพิ่งเจอ และเช้าที่ตื่นมาอย่างอ่อนล้า พอวางหน้าสี่สิบแปดของแล็บบุ๊คเปื้อนหมึก ข้างโปสเตอร์แต่งแสงบนเฟซบุ๊กคนอื่น ชีวิตคุณจึงดูหม่นหมองไม่ผ่องใส แพ้ตั้งแต่วางลงบนโต๊ะแล้ว
แต่การแบกตาชั่งที่บิดเบี้ยวอันนี้ไว้ เป็นแค่อารมณ์ชั่ววูบในหัว หรือการจัดลำดับสูงต่ำ สั่งการลงไปถึงระดับเซลล์ได้จริง ในปีสองพันสิบหก โนอาห์ สไนเดอร์แมกเลอร์ และทีมวิจัย ศึกษาลิงวอกเพศเมียสี่สิบห้าตัว โดยจัดให้อยู่เก้ากลุ่ม กลุ่มละห้าตัว ลิงทุกตัวกินอาหารแบบเดียวกัน อยู่ในที่พักปลอดภัยเหมือนกัน และมีสัตวแพทย์ดูแลเท่ากันหมด แม้แต่ลำดับชั้นตั้งแต่อันดับหนึ่งถึงห้า ก็ไม่ได้มาจากพละกำลัง แต่นักวิจัยกำหนดด้วยกฎข้อเดียว คือลำดับที่เดินผ่านประตูเข้าไป ตัวที่เข้าประตูก่อนได้อยู่อันดับบนสุด ตัวที่เข้าลำดับห้าก็อยู่อันดับล่างสุด พอแต่ละกลุ่มจัดลำดับนิ่งแล้ว นักวิจัยก็เจาะเลือด ไปตรวจเซลล์ภูมิคุ้มกันยามพัก ชนิดเซลล์เพชฌฆาตธรรมชาติ ลองทายดู ทั้งที่อาหารและความปลอดภัยเท่ากันหมด มียีนภูมิคุ้มกันกี่ตัวที่เปลี่ยนการทำงาน เพียงเพราะลำดับสูงต่ำในฝูง
หนึ่งพันหกร้อยเจ็ดสิบหกยีน ทั้งที่ไม่มีบาดแผลทางกายแม้แต่รอยเดียว การตกไปอยู่อันดับท้ายๆ กลับล็อกเม็ดเลือดขาวของลิงเหล่านั้น ให้เปิดสัญญาณอักเสบเรื้อรังทั้งวันคืน ราวหนึ่งปีต่อมา นักวิจัยจัดลิงสี่สิบห้าตัวเข้ากลุ่มใหม่ โดยให้ลิงที่เคยอยู่อันดับล่างสุด ได้เดินเข้าประตูเป็นตัวแรกแทน ทันทีที่ลำดับขยับสูงขึ้น สัญญาณอักเสบระดับยีนก็ปิดสวิตช์ลงทันที พอฟังถึงตรงนี้ คำแนะนำยอดฮิตจึงเสนอทางลัดว่า เลิกแหงนมองคนข้างบน แล้วหันไปมองคนที่แย่กว่าแทนสิ จะได้รู้สึกว่าตัวเองอยู่เหนือกว่า ลองทดสอบวิธีนี้ในฝ่ามือคุณดู ถ้าตอนเที่ยงคุณตัวลีบต่อหน้าคนข้างหน้า ตกบ่ายคุณจะเผลอดูแคลนคนข้างหลัง หรือยืนเกร็งคอแข็งข้างคนที่เท่ากัน เพราะกลัวใครจะก้าวแซง ความรู้สึกเหนือกว่าไม่เคยรักษาปมด้อยได้ มันแค่ย้ายความปวดจากไหล่ซ้ายไปขวา เพราะไม้บรรทัดนี้คมกริบทั้งสามด้าน คือเหนือกว่า เท่ากัน และด้อยกว่า ไม่ว่าวัดออกมาได้ด้านไหน ตัวไม้บรรทัดนั่นแหละที่บาดฝ่ามือคุณ
มองดูเนินเขาหลังฝนฤดูมรสุม แล้วจะเห็นว่าไม้บรรทัดนี้พังตั้งแต่ต้น ต้นไผ่สีเขียวพุ่งสูงในไม่กี่สัปดาห์ ขณะที่ต้นสักเนื้อแข็งค่อยๆขยายวงปี แน่นหนาขึ้นทีละมิลลิเมตร ไม่มีใครวัดความสูงในเดือนแรก เพื่อตัดสินว่าไผ่มีค่าสูงกว่าต้นสัก ไม่มีมนุษย์สองคนไหน งอกขึ้นจากดินก้อนเดียวกัน ต้นทุนครอบครัว สุขภาพ และภาระข้างหลัง ล้วนไม่เคยเท่ากันเลย แต่ปริศนาสำคัญอยู่ตรงนี้ เช้าวันอาทิตย์ตอนนั่งจิบกาแฟ คุณเห็นด้วยกับความจริงข้อนี้เต็มร้อย แล้วทำไมพอเที่ยงสิบห้าของวันศุกร์ โพสต์เฟซบุ๊กบรรทัดเดียว จึงยังแทงทะลุอกได้ในครึ่งวินาที ลองกรอภาพห้าวินาทีนั้นช้าๆ มีกรรมการผู้สุขุมคนไหนในหัวคุณ นั่งชั่งเหตุผลแล้วโหวตพังมื้อเที่ยงไหม ไม่มีเลย ตาแค่เห็นบรรทัดเดียว สัญญาณจัดลำดับฝูงแบบโบราณ ก็แล่นวาบขึ้นกลางอกในครึ่งวินาที แล้วเหตุผลค่อยเดินมาดุด่าทีหลัง กว่าสองพันห้าร้อยปีก่อน พระพุทธเจ้าทรงเรียกปฏิกิริยานี้ว่ามานะ ไม่ว่ามันจะกระซิบว่าเราเหนือกว่าเขา เราเสมอเขา หรือเราด้อยกว่าเขา ทั้งสามเสียงเกิดจากรากเดียวกัน คือเอาสิ่งที่แปรปรวนเหมือนดินฟ้าอากาศ ทั้งตำแหน่ง เสียงปรบมือ และอันดับ ไปตอกตราตัดสินคุณค่าความเป็นมนุษย์
เพราะปฏิกิริยานี้ฝังอยู่ในระบบประสาท ไม่ได้อยู่ในความคิดสวยๆวันอาทิตย์ แค่คิดในหัวจึงยังปิดสวิตช์ไม่ได้ คุณต้องก้าวลงจากแท่นด้วยการกระทำจริง เช้าวันหนึ่งในอินเดียยุคพุทธกาล ความจริงข้อนี้มีชีวิตขึ้น ณ ป่ามะม่วงเมืองอนุปิยะ เจ้าชายหนุ่มหกพระองค์แห่งราชวงศ์ศากยะ ผู้ขึ้นชื่อเรื่องความถือยศถือศักดิ์ ได้สละวังออกเดินทางไปบวช ในชุมชนของพระพุทธเจ้า โดยมีอุบาลี ช่างตัดผมประจำราชสำนัก เดินตามหลังมาเป็นคนที่เจ็ด ตลอดหลายปี อุบาลียืนก้มหน้าอยู่หลังเก้าอี้ คอยเล็มผมและถือกระจกถวายเจ้าชาย พอถึงชายแดน เจ้าชายส่งสร้อยทองคำให้อุบาลี แต่อุบาลีกลับแขวนห่อทองไว้บนต้นไม้ ให้คนผ่านทางเอาไป แล้วเดินเคียงข้างตามไปบวชด้วย เพราะคิดว่าขนาดเจ้าชายยังวางของหนักได้ ทำไมช่างตัดผมจะวางบ้างไม่ได้ หน้าทางเข้าป่ามะม่วงคือบททดสอบหน้าประตู เหมือนประตูในการทดลองลิงเมื่อครู่ สายเลือดกษัตริย์ไม่มีผลใดๆทั้งสิ้น ลำดับอาวุโสวัดกันด้วยกฎเดียว คือใครก้าวข้ามธรณีประตูเข้าไปก่อน เมื่อรู้ทันแท่นยืนเก่าแก่ในอกตัวเอง เจ้าชายทั้งหกจึงกราบทูลพระพุทธเจ้าว่า พวกเราชาวศากยะมีมานะถือตัวแรงกล้า อุบาลีรับใช้พวกเรามานาน ขอโปรดบวชให้อุบาลีก่อนเถิด เพื่อพวกเราจะได้ก้มกราบเขา ลุกขึ้นรับเขา และลดความถือตัวลง ไม่กี่นาทีต่อมา เจ้าชายทั้งหกก็คุกเข่าบนพื้นดินเปล่า ก้มหน้าผากกราบแทบเท้าช่างตัดผมของตน เมื่อพ้นจากขั้นบันไดล่างสุด อุบาลีก็เป็นปราชญ์ผู้เลิศทางวินัย ที่เฉียบคมที่สุดรูปหนึ่งของยุคสมัย ส่วนเจ้าชายทั้งหกก็เดินตัวเบา
พอฟังเรื่องนี้ คนตั้งใจทำงานทุกคนย่อมถามตรงๆข้อหนึ่ง คุณยังมีเป้าหมายการงาน มีบิลต้องจ่าย และมีงานฝีมือที่คุณรัก ถ้าก้าวลงจากแท่นแล้ววางไม้บรรทัดลง คุณจะไม่หมดไฟหรือ มองกลับไปที่แท่นบาร์เซโลนาอีกครั้ง ความขมขื่นระดับสี่จุดสาม ไม่เคยทำให้นักกีฬาเหรียญเงินคนไหน วิ่งเร็วขึ้นเลยแม้แต่เสี้ยววินาที การเทียบออกด้านข้างเผาพลังงานมหาศาล แต่ไม่เคยสร้างฝีมือจริงเลย การก้าวลงจากแท่นไม่ใช่การทิ้งแล็บบุ๊ค แต่คือการใช้สมุดแล็บบุ๊ค เหมือนนักวิทยาศาสตร์ตัวจริง เลิกกางกระดาษเปื้อนหมึกของตัวเอง ไปทาบกับสปอตไลต์บนเฟซบุ๊กคนอื่น แล้วหมุนแล็บบุ๊คกลับมาเทียบตามแนวยาว บนเส้นเวลาของตัวเอง เอาผลการทดลองครั้งที่สิบสองของศุกร์นี้ เทียบกับครั้งที่สิบเอ็ดเมื่อศุกร์ก่อน ศึกษาจุดพลาดโดยไม่เกลียดตัวเอง แล้วปรับเหตุปัจจัยจริงด้วยสองมือที่อิสระ พอมองตามแนวยาว รอยขีดฆ่าและคราบกาแฟทั้งเล่ม ก็ไม่ใช่ตราบาปว่าคุณล้มเหลวอีกต่อไป แต่มันคือน้ำหมึกที่ซื่อสัตย์ ของคนที่กำลังลงมือสร้างของจริง
แล้วความแปลบเหงาของความอิจฉาล่ะ เวลาเห็นเพื่อนรุ่นเดียวกันได้ดีจริงๆ ลองดูสิ่งที่ความอิจฉาขโมยไปจากคุณ เมื่อใจเชื่อว่าคุณค่ามีแค่เหรียญทองเดียว ข่าวดีของเพื่อนทุกคนจึงกลายเป็นข่าวร้าย มันขังคุณไว้ในห้องแคบอับทึบ จนอกคลายใจได้ก็ต่อเมื่อคนอื่นสะดุดล้ม ตอนพระพุทธเจ้าทรงสอนพระราหุลผู้เป็นบุตร ในมหาราหุโลวาทสูตร พระองค์ทรงมอบกุญแจไขห้องนั้นจากข้างใน คือมุทิตา ความพลอยยินดีอย่างจริงใจ มุทิตาไม่ใช่รอยยิ้มเสแสร้งตามมารยาท แต่มันงอกขึ้นจากแล็บบุ๊คสะบักสะบอมของคุณ เพราะคนที่เคยล้มลุกคลุกคลานมาจริง ย่อมรู้ลึกถึงกระดูกว่า กว่าใครสักคนจะฝ่าคืนนอนไม่หลับ ความกลัว และบาดแผลที่ไม่มีใครเห็น จนมีวันสว่างๆสักวันได้นั้นยากเพียงใด วันที่เขาสำเร็จจึงไม่ใช่แสงที่แย่งจากคุณ บนแท่นรางวัล คนชนะหนึ่งคนแปลว่าที่เหลือแพ้ แต่ในชีวิตมนุษย์ ความสุขของคนอื่นคือตะเกียงอีกฟากถนนมืด มันไม่เคยดึงไฟไปจากตะเกียงของคุณเลย แต่มันทำให้ทางเดินกลับบ้านคืนนี้ อบอุ่นและสว่างขึ้นสำหรับเราทั้งคู่
พกความจริงนี้ กลับมาที่เที่ยงสิบห้านาทีของวันศุกร์ ขณะโพสต์ของเพื่อนยังสว่างอยู่บนเฟซบุ๊ก เริ่มจากสามวินาทีแรก รับรู้ไอร้อนกลางอกโดยไม่ดุด่าตัวเอง รู้ทันไม้บรรทัดสามคมในฝ่ามือ แล้วค่อยๆคลายนิ้วออก ถัดมาอีกสิบห้าวินาที แยกโปสเตอร์หน้าฉากออกจากสมุดแล็บบุ๊ค บอกตัวเองเรียบๆว่า นี่คือภาพเดียวที่จัดไฟสวยงามของเขา ข้างหลังภาพนี้เขาก็คงสะบักสะบอมเหมือนกัน และตะเกียงเขาก็ไม่ได้ขโมยแสงจากเราเลย แล้วส่งคำอวยพรซื่อๆออกไปในใจว่า ดีจังเลยที่เขาทำสำเร็จ กว่าจะมาถึงจุดนี้คงทุ่มเทมาไม่น้อย จากนั้นอีกสองนาที คว่ำโทรศัพท์ลงบนโต๊ะไม้ เปิดสมุดบันทึกเล่มจริงของคุณขึ้นมา แล้วจดก้าวต่อไปของงานบ่ายนี้หนึ่งข้อที่จะทำให้ตัวเราเองก้าวหน้าขึ้น เติบโตขึ้น ทันใดนั้น เพื่อนก็ยกก๋วยเตี๋ยวร้อนๆสองชามวางบนโต๊ะ ยิ้มให้แล้วถามว่า งานเมื่อเช้าเป็นยังไงบ้าง ถ้าเป็นเมื่อห้านาทีก่อน คุณคงปัดงานสิบโมงเช้าทิ้งไปเหมือนไร้ค่า แต่ตอนนี้ เมื่อโทรศัพท์คว่ำหน้าสงบนิ่ง และแท่นยืนล่องหนสลายไปแล้ว ในอกกลับมีพื้นที่ว่างเงียบๆ เหลือพอจะเงยหน้าขึ้นสบตาเพื่อน บอกเพื่อนดีๆว่างานเมื่อเช้าผ่านไปด้วยดี และกินมื้อเที่ยงอุ่นๆตรงหน้าด้วยกัน โดยไม่มีใครต้องปีนขึ้นไปยืนบนแท่นอีกเลย