← ชีวิต · กำลังจะตีพิมพ์

บทที่ 1

น้ำหนักของวันพรุ่งนี้

จากหนังสือ “ชีวิต” · ดร.กรรณสูต กนกกาญจน

เรื่องในบทนี้มีเล่าเป็นคลิปด้วย: ตอนที่ 3 · ปลาหมักเกลือจานเดียว แปลว่าพรุ่งนี้ต้องตาย (ทำไมอนาคตอีก 30 ปี ทำให้คืนนี้หนักอึ้ง)

ปลายฤดูใบไม้ร่วง ปี 1079 ที่เมืองไคเฟิง นครหลวงของราชวงศ์ซ่งเหนือ ชายวัยสี่สิบสองปีชื่อซูซื่อ ซึ่งคนรุ่นหลังรู้จักกันในนาม “ซูตงพอ” กำลังถูกคุมขังอยู่ในคุกของสำนักผู้ตรวจการแผ่นดิน ผู้คนในยุคนั้นเรียกสถานที่แห่งนี้ติดปากว่า “แท่นอีกา” เพราะภายในลานสำนักงานปลูกต้นสนไซเปรสเรียงรายหนาแน่น ตกเย็นจะมีฝูงอีกานับพันตัวบินกลับมาเกาะคอนส่งเสียงร้องเซ็งแซ่ ซูซื่อซึ่งเป็นทั้งขุนนางและกวีเอกของแผ่นดิน ถูกขุนนางฝ่ายตรงข้ามรื้อค้นบทกวีที่เขาเคยเขียนไว้ตามที่ต่าง ๆ มาตีความทีละวรรค กล่าวหาว่าเขาจงใจเขียนถ้อยคำเสียดสีราชสำนักและลบหลู่องค์จักรพรรดิ จนถูกจับกุมตัวส่งมาไต่สวนอย่างหนักนานนับเดือนโดยไม่รู้ชะตากรรม

ซูไม บุตรชายคนโตของเขาเดินทางติดตามมาดูแลบิดาที่เมืองหลวงด้วย เนื่องจากกฎของคุกหลวงห้ามญาติพูดคุยส่งข่าวเรื่องรูปคดีกับนักโทษโดยเด็ดขาด ซูไมทำได้เพียงหิ้วสำรับอาหารมาส่งผ่านผู้คุมที่หน้าประตูคุกวันละครั้ง ก่อนถูกแยกจากกัน พ่อลูกคู่นี้จึงแอบตกลงรหัสลับกันไว้ข้อหนึ่ง ดังที่เย่เมิ่งเต๋อ บัณฑิตสมัยราชวงศ์ซ่งบันทึกไว้ใน ปี้สู่ลู่ฮว่า ว่า ในวันปกติที่คดียังไม่ตัดสิน ให้ลูกชายส่งเฉพาะผักกับเนื้อสัตว์เข้ามาเท่านั้น แต่หากวันใดสืบรู้ข่าวร้ายจากราชสำนักว่ามีคำสั่งประหารชีวิตลงมาแน่แล้ว ให้เอาผักและเนื้อสัตว์ออกให้หมด แล้วส่งแต่ “ปลา” เข้ามาเพียงอย่างเดียว เพื่อให้คนข้างในได้รู้ตัวและเตรียมใจล่วงหน้า1

ตลอดหนึ่งเดือนเศษที่ผ่านมา ทุกครั้งที่ซูซื่อเปิดฝาสำรับออกดู เขาก็พบแต่ผักกับเนื้อสัตว์ตามปกติ จนกระทั่งวันหนึ่ง เงินค่าใช้จ่ายที่ซูไมพกติดตัวมาเกิดร่อยหรอจนหมดเกลี้ยง เขาจำเป็นต้องเดินทางออกจากเมืองไคเฟิงไปหาหยิบยืมเงินที่เมืองเฉินหลิวซึ่งอยู่ไม่ไกลกัน ด้วยความเร่งรีบ ซูไมจึงฝากฝังญาติคนหนึ่งให้ช่วยนำอาหารไปส่งให้บิดาแทนสักสองสามวัน โดยลืมเลือนไปสนิทว่ายังไม่ได้เล่าเรื่องรหัสลับระหว่างพ่อลูกให้ญาติคนนั้นฟัง

บังเอิญในวันนั้น ญาติผู้หวังดีได้ปลาตากแห้งรสดีมาชุดหนึ่ง ด้วยความสงสารนักโทษที่ต้องกินแต่อาหารจำเจอยู่ในห้องขังชื้นแฉะ เขาจึงจัดแจงใส่ปลาตากแห้งนั้นลงไปในสำรับแต่เพียงอย่างเดียว โดยไม่มีทั้งผักและเนื้อสัตว์ปนอยู่เลยแม้แต่ชิ้นเดียว

เมื่อผู้คุมยกสำรับเข้ามาวางตรงหน้าและซูซื่อเปิดฝาออกดู ลมหายใจของเขาก็สะดุดหยุดนิ่ง ไม่เพียงแต่มีปลาวางอยู่ในภาชนะเท่านั้น แต่ทั้งผักและเนื้อสัตว์ที่เคยเห็นมาตลอดสามสิบกว่าวันก็ถูกถอนออกไปพร้อมกันพอดี ตรงตามสัญญาณมรณะที่นัดหมายไว้ทุกประการ ในวินาทีนั้น ซูซื่อไม่เหลือความคลางแคลงใจใด ๆ อีกเลยว่าฎีกาขอให้ประหารชีวิตเขาคงได้รับพระบรมราชานุมัติแล้ว และคืนอันหนาวเหน็บใต้ร่มสนแท่นอีกาคืนนี้ จะเป็นคืนสุดท้ายของเขาบนโลกใบนี้

ในความเงียบของห้องขัง ซูซื่อขอกระดาษและพู่กันจากผู้คุมชื่อเหลียงเฉิง มาเขียนบทกวีอำลาชีวิตสั้น ๆ สองบท ฝากให้เหลียงเฉิงช่วยนำไปส่งให้ซูเจ๋อ น้องชายแท้ ๆ ที่ผูกพันกันมาตั้งแต่เด็ก ความน่าพิศวงที่สุดของบทกวีคู่นี้ไม่ได้อยู่ที่ความไพเราะของฉันทลักษณ์ แต่อยู่ที่สิ่งที่หายไปจากใจของคนเขียนอย่างน่าประหลาดใจ ตลอดยี่สิบปีนับตั้งแต่สอบขุนนางได้ตั้งแต่อายุยังน้อย ชีวิตของซูซื่อเต็มไปด้วยการถกเถียงนโยบายบ้านเมือง การถูกเพ่งเล็งจากศัตรูทางการเมือง ตำแหน่งหน้าที่ที่ขึ้นลงผันผวน และชื่อเสียงทางวรรณกรรมที่เลื่องลือไปทั่วแผ่นดิน แต่ในชั่วโมงที่เขาเชื่อเต็มอกว่าพรุ่งนี้เช้าจะไม่มีตัวเองอยู่บนโลกนี้อีกแล้ว พู่กันของเขากลับไม่เอ่ยถึงเก้าอี้ขุนนาง ไม่ตัดพ้อคนที่ใส่ร้ายป้ายสี และไม่ห่วงกังวลเลยว่าคนรุ่นหลังจะจัดอันดับงานเขียนของเขาไว้อย่างไร สิ่งที่เหลืออยู่ในอกของเขามีเพียงความห่วงใยสมาชิกในบ้านสิบชีวิตที่จะลำบากเมื่อขาดเสาหลัก ความรู้สึกละอายใจต่อภรรยาคู่ทุกข์คู่ยาก และความอาลัยถึงน้องชายที่เคยสัญญากันไว้ตั้งแต่สมัยหนุ่ม ๆ ว่าวันหนึ่งจะกลับไปนอนฟังเสียงฝนยามค่ำคืนคุยกันบนเตียงเคียงข้างกันอีกครั้ง ดังความในบทกวีสั่งลาที่ว่า “ขุนเขาเขียวที่ไหนก็ฝังกระดูกได้ เพียงสะท้อนใจว่าในคืนฝนพรำวันหน้า น้องจะต้องนั่งฟังเสียงฝนอยู่ลำพัง”

แต่แล้วเรื่องกลับพลิกผันอย่างไม่มีใครคาดคิด ผู้คุมเหลียงเฉิงไม่กล้าลักลอบนำจดหมายของนักโทษคดีใหญ่ออกไปส่งเอง จึงนำบทกวีทั้งสองบทขึ้นเสนอผู้บังคับบัญชาตามลำดับชั้น จนกระดาษแผ่นนั้นถูกส่งเข้าไปถึงพระหัตถ์ของจักรพรรดิซ่งเสินจง ประจวบกับที่ซูเจ๋อผู้เป็นน้องชายได้ถวายฎีกาขอสละตำแหน่งขุนนางทั้งหมดของตนเพื่อไถ่ชีวิตพี่ชาย ถ้อยคำที่ปราศจากความเคียดแค้นของคนซึ่งคิดว่าตัวเองกำลังจะตายทำให้องค์จักรพรรดิทรงสะท้อนพระราชหฤทัย ในที่สุดจึงทรงละเว้นโทษประหาร เพียงให้ลดขั้นและส่งตัวไปอยู่เมืองหวงโจวในตอนสิ้นปีนั้น ซูซื่อจึงรอดชีวิตเดินออกจากคุกแท่นอีกามาได้ หลังจากผ่านการทดลองทางจิตใจครั้งใหญ่ที่คนเป็นแทบไม่มีโอกาสได้พบเจอจริง ๆ


พวกเราส่วนใหญ่คงไม่มีวันต้องไปนั่งเปิดฝาสำรับอาหารในคุกหลวงอย่างซูซื่อ แต่ถ้าสังเกตใจตัวเองในเย็นวันธรรมดา ๆ เรากลับพบความรู้สึกหนักอึ้งชนิดหนึ่งที่คล้ายคลึงกับชีวิตของเขาก่อนเปิดฝาสำรับอยู่อย่างน่าประหลาด ในวันที่บ้านช่องปกติดี ไม่มีใครเจ็บป่วยเข้าห้องฉุกเฉิน และมีอาหารเย็นวางรออยู่บนโต๊ะ เพียงแค่มีรายงานที่ยังแก้ไม่ลงตัว การประชุมสำคัญในเช้าวันพรุ่งนี้ หรือคำพูดเสียดแทงหูของใครบางคนเมื่อตอนสี่โมงเย็น หน้าอกของเราก็ตึงแน่นและลมหายใจสั้นลงได้ทันที จนบางครั้งเมื่อคนในบ้านเดินมาถามไถ่ด้วยความหวังดี เรากลับเผลอตอบกลับไปด้วยน้ำเสียงรำคาญใจ ทั้งที่รู้ดีว่าเรื่องที่กำลังขมวดคิ้วเคร่งเครียดอยู่นั้น ผ่านไปอีกไม่กี่เดือนก็แทบไม่มีใครจำได้แล้ว

เมื่อนำค่ำคืนปกติของเรามาวางเทียบกับห้องขังของซูซื่อ คำถามข้อหนึ่งก็ผุดขึ้นมาให้คิดต่ออย่างน่าสนใจ ในนาทีที่ซูซื่อเห็นปลาตากแห้งวางอยู่ในสำรับ สถานการณ์ภายนอกของเขาไม่ได้ดีขึ้นเลยแม้แต่นิดเดียว ซ้ำในความเข้าใจของเขามันคือจุดที่เลวร้ายที่สุดของชีวิตด้วยซ้ำ แต่ทำไมความเร่าร้อนเรื่องยศศักดิ์ การเมือง และหน้าตาทั้งหมดจึงร่วงหลุดออกจากใจเขาได้ในคราวเดียว ในทางกลับกัน ในคืนวันพุธปกติที่เรานั่งปลอดภัยอยู่ในห้องของตัวเองและเชื่อมั่นว่ายังมีชีวิตเหลืออยู่ข้างหน้าอีกยี่สิบสามสิบปีหรือสี่สิบปี ตามหลักเหตุผลแล้ว เวลาที่ยาวไกลกว่าหมื่นวันข้างหน้าน่าจะทำให้ความผิดพลาดในการประชุมพรุ่งนี้เช้าดูเล็กนิดเดียวไม่ใช่หรือ ทำไมความรู้สึกว่าเรายังมีวันพรุ่งนี้เหลืออยู่อีกยาวไกล จึงกลับทำให้ค่ำคืนนี้หนักอึ้งยิ่งกว่าเดิม

คำตอบชั้นแรกของความย้อนแย้งนี้อยู่ในกลไกทางชีววิทยาที่ติดตัวเรามาตั้งแต่บรรพกาล ตั้งแต่ปี 1978 โรเบิร์ต ซาโพลสกี (Robert Sapolsky) นักประสาทชีววิทยาแห่งมหาวิทยาลัยสแตนฟอร์ด ได้เดินทางไปยังเขตอนุรักษ์มาไซมาราในประเทศเคนยา แบกท่อเป่าลูกดอกยาสลบเดินตามฝูงลิงบาบูนป่าในทุ่งหญ้าสะวันนาทุกฤดูร้อนติดต่อกันกว่ายี่สิบปี เพื่อเจาะเก็บตัวอย่างเลือดมาวัดระดับฮอร์โมนความเครียดในสภาพธรรมชาติ และรวบรวมข้อค้นพบไว้ในหนังสือ ทำไมม้าลายจึงไม่เป็นโรคแผลในกระเพาะอาหาร (Why Zebras Don’t Get Ulcers)2

ซาโพลสกีอธิบายว่า เวลาที่ม้าลายในทุ่งหญ้าถูกสิงโตพุ่งเข้าใส่ ต่อมหมวกไตจะฉีดอะดรีนาลินและฮอร์โมนกลุ่มกลูโคคอร์ทิคอยด์อย่างคอร์ทิซอลเข้าสู่กระแสเลือดในเสี้ยววินาที หัวใจจะสูบฉีดแรงและความดันเลือดพุ่งสูงเพื่อส่งน้ำตาลกับออกซิเจนไปเลี้ยงกล้ามเนื้อขาอย่างเต็มกำลัง พร้อมกันนั้นร่างกายจะสั่งพักการทำงานของระบบระยะยาวที่ยังไม่จำเป็นต่อการหนีตายลงชั่วคราว ไม่ว่าจะเป็นระบบย่อยอาหาร การซ่อมแซมเนื้อเยื่อ หรือระบบภูมิคุ้มกัน เพราะถ้าในอีกหกสิบวินาทีข้างหน้าไม่รอดคมเขี้ยวสิงโต พลังงานที่เก็บไว้ย่อยหญ้าก็ไม่มีความหมายอะไร การวิ่งหนีเป็นตายกินเวลาไม่เกินสามนาที ถ้ารอดมาได้ ม้าลายก็ก้มลงเล็มหญ้าต่อ และระดับฮอร์โมนก็ลดกลับลงสู่ภาวะปกติ

แต่ฝูงลิงบาบูนที่อาศัยอยู่ในทุ่งหญ้าผืนเดียวกันกลับมีชะตากรรมต่างออกไป เพราะความอุดมสมบูรณ์ของพื้นที่ทำให้ลิงบาบูนใช้เวลาหาอาหารแค่วันละราวสามชั่วโมงก็อิ่มท้อง เวลาว่างอีกเก้าชั่วโมงที่เหลือในแต่ละวันจึงไม่ได้หมดไปกับการหนีสัตว์นักล่า แต่หมดไปกับการแก่งแย่งลำดับชนชั้น การระแวงว่าจะถูกตัวจ่าฝูงรังแก หรือความเครียดของตัวที่อยู่สูงแต่กลัวถูกโค่นล้ม ซาโพลสกีพบว่าลิงบาบูนที่ต้องอยู่อย่างหวาดระแวงสถานะเหล่านี้มีระดับคอร์ทิซอลสูงเรื้อรัง ความดันเลือดสูง และภูมิคุ้มกันอ่อนแอไม่ต่างจากคนเมืองยุคใหม่ และเมื่อขยับมาถึงมนุษย์ซึ่งมีสมองส่วนหน้าขนาดใหญ่ที่สามารถจำลองภาพเหตุการณ์ล่วงหน้าได้เป็นสิบ ๆ ปี เราก็ยิ่งนำระบบฉุกเฉินสำหรับหนีสิงโตในสามนาทีนั้น มาเปิดทิ้งไว้ข้ามคืนให้กับเรื่องที่ไม่ได้อยู่ในห้องนอนเลย ไม่ว่าจะเป็นยอดผ่อนชำระในอีกสิบห้าปี แผนผังการปรับโครงสร้างองค์กร หรือความกังวลว่าเส้นทางอาชีพของเราจะก้าวช้ากว่าคนรุ่นเดียวกัน


คำอธิบายของซาโพลสกีช่วยให้เราเข้าใจได้กระจ่างว่า ทำไมความกังวลเรื่องอนาคตจึงทำให้ปวดท้องหรือนอนไม่หลับ และวิธีดูแลตัวเองที่แนะนำกันทั่วไป เช่น การออกกำลังกาย การจัดตารางเวลา หรือการพักผ่อนสุดสัปดาห์ ก็ช่วยระบายฮอร์โมนความเครียดออกจากร่างกายได้จริงในระดับหนึ่ง แต่ใครที่เคยไปพักผ่อนวันอาทิตย์จนสบายใจดีแล้ว พอเช้าวันจันทร์เปิดหน้าจอเห็นข้อความปัญหาใหม่เพียงบรรทัดเดียวแล้วความแน่นในอกก็แล่นกลับมาทันที ย่อมสังเกตเห็นได้เองว่ายังมีกลไกบางอย่างที่อยู่ลึกกว่าระดับฮอร์โมน ซึ่งเรายังไม่ได้แตะต้อง

หากเราลองตามดูใจตัวเองช้า ๆ ในจังหวะที่เรื่องกวนใจเพิ่งเกิดขึ้น เราจะเริ่มเห็นรอยต่อสำคัญที่มักแล่นผ่านไปเร็วมาก สมมติว่าคืนนี้มีเอกสารสำคัญชิ้นหนึ่งที่ข้อมูลยังไม่เรียบร้อย ลำพังตัวเนื้องานที่วางอยู่บนโต๊ะนั้นมีขนาดจำกัดชัดเจนเสมอ เช่น ต้องใช้เวลาตรวจทานตัวเลขและเขียนแก้ราวสี่สิบนาที งานขนาดสี่สิบนาทีอาจทำให้เราเมื่อยคอหรือล้าสายตาเมื่อทำเสร็จ แต่งานสี่สิบนาทีไม่เคยมีน้ำหนักมากพอจะทำให้ใครนอนตาค้างตอนตีสองด้วยหัวใจที่เต้นแรงได้เลย

น้ำหนักก้อนมหึมาเพิ่งจะถูกสร้างขึ้นในความคิดจังหวะถัดมา เมื่อใจของเราเผลอเอาเอกสารสี่สิบนาทีแผ่นนั้นไปผูกเชื่อมเข้ากับเส้นเวลาข้างหน้าเป็นทอด ๆ ว่า ถ้าพรุ่งนี้เช้าตอบคำถามในที่ประชุมได้ไม่รัดกุม คนในห้องจะเริ่มมองว่าเราฝีมือตกลงไหม ถ้าความน่าเชื่อถือลดลงในไตรมาสนี้ โอกาสก้าวหน้าในปีหน้าจะหลุดไปอยู่ในมือคนอื่นหรือเปล่า และถ้าสะดุดตั้งแต่ตอนนี้ อีกห้าปีสิบปีข้างหน้าเราจะยืนอยู่ตรงไหนเมื่อเทียบกับคนที่เริ่มต้นมาพร้อมกัน เพียงไม่กี่นาทีที่ความคิดแล่นต่อยอดออกไปเช่นนี้ สิ่งที่กดทับหน้าอกของเราอยู่ในห้องทำงานเงียบ ๆ จึงไม่ใช่งานสี่สิบนาทีของคืนนี้อีกต่อไป แต่คือภาระการปกป้องภาพลักษณ์และสถานะตลอดสามสิบสี่สิบปีข้างหน้าที่ถูกรวบเข้ามาแบกไว้ในคราวเดียว

ตรงนี้เองที่ตอบข้อสงสัยว่า ทำไมการเชื่อว่าเรายังมีวันพรุ่งนี้เหลืออยู่อีกหลายสิบปีจึงทำให้ใจหนักอึ้งแทนที่จะเบาสบาย เพราะทันทีที่ใจต้องการปกป้องและเชิดชู “ตัวเรา” เส้นเวลาหลายสิบปีข้างหน้าจะไม่ได้ทำหน้าที่เป็นพื้นที่โล่งให้หายใจได้กว้างขึ้น แต่จะกลายเป็นสนามแข่งขันยาวไกลที่เราต้องคอยระวังไม่ให้ตัวเองพลาดท่าเสียทีตลอดเส้นทาง

ถ้าเราลองเดินตามความคิดสายนี้ลึกลงไปอีกก้าวโดยไม่ต้องพึ่งความเชื่อทางศาสนาใด ๆ เลย ลองถามตัวเองด้วยสายตาสำรวจความจริงว่า “ภาพลักษณ์ความเก่งกาจและชื่อเสียง” ที่เรายอมแลกสุขภาพและการนอนหลับเพื่อคอยดูแลรักษานั้น แท้จริงแล้วตั้งอยู่ที่ไหนกันแน่ มันไม่ได้ตั้งอยู่ในห้องพักของเรา และไม่ได้ไหลเวียนอยู่ในร่างกายของเราเลย สิ่งที่เราเรียกว่าชื่อเสียงหรือหน้าตาในสังคมนั้น มีที่ตั้งอยู่เพียงแห่งเดียวคือเป็นภาพความทรงจำชั่วคราวที่แวบขึ้นเป็นครั้งคราวในสมองของคนอื่น และเมื่อนึกเทียบกับความจริงในหัวของเราเองที่ในแต่ละวันใช้เวลาเกือบทั้งหมดคิดวนเวียนอยู่แต่เรื่องของตัวเอง เพื่อนร่วมงาน หัวหน้า หรือคนรู้จักเหล่านั้นก็ไม่ได้ต่างจากเราเลย ตกค่ำต่างคนต่างก็นั่งกังวลอยู่กับปัญหา สุขภาพ และหน้าตาของตัวเขาเอง แทบไม่มีใครมานั่งจดจำเฝ้ามองความผิดพลาดเล็ก ๆ น้อย ๆ ของเราอย่างที่ใจเรากังวลไปเอง

ถึงกระนั้น แม้จะเห็นว่าสายตาของคนอื่นเป็นเพียงเรื่องชั่วคราว เสียงลึก ๆ ข้างในใจเราก็ยังอดแย้งขึ้นมาไม่ได้ว่า ต่อให้ไม่มีใครมอง เราก็ยังอยากให้ “ตัวเราเอง” มั่นคง ก้าวหน้า และไปถึงจุดที่ปลอดภัยไร้กังวลอยู่ดี แต่ถ้าลองย้อนทบทวนชีวิตที่ผ่านมาของพวกเราแต่ละคนอย่างซื่อตรง เมื่อสิบปีหรือสิบห้าปีก่อน เราแทบทุกคนเคยบอกตัวเองว่า ขอเพียงเรียนจบปริญญาใบนี้ ขอเพียงสอบเข้าทำงานในที่แห่งนี้ได้ หรือขอเพียงมีเงินเก็บถึงตัวเลขเท่านี้ เราคงจะวางใจและหายเหนื่อยเสียที วันนี้เป้าหมายหลายข้อที่คนหนุ่มสาวในวันนั้นเคยใฝ่ฝันได้มาอยู่ในมือเราเรียบร้อยแล้ว แต่ความรู้สึกต้องระวังป้องกันกลับไม่เคยจบลง พอได้สิ่งหนึ่งมาไม่นาน ใจก็ชินชา ขยับเพดานความคาดหวังขึ้นไปใหม่ มองเห็นคนที่ไปได้ไกลกว่า แล้วก็เริ่มกังวลกลัวจะเสียสิ่งที่เพิ่งได้มานั้นต่อไปอีก

ทำไมความรู้สึกว่าต้องคอยปกป้อง “ตัวฉัน” จึงไม่เคยเดินทางไปถึงจุดที่รู้สึกว่าปลอดภัยแล้วจริง ๆ สักครั้ง หากลองหันกลับมามองสำรวจข้างในตัวเราในวินาทีที่กำลังอ่านหนังสือหน้านี้อยู่ เราจะพบความจริงตามธรรมชาติข้อหนึ่งว่า สิ่งที่นั่งหายใจอยู่ตรงนี้ไม่ใช่ตัวตนก้อนเดิมที่คงที่ตายตัวมาตั้งแต่วันเกิด เด็กหนุ่มสาวที่เคยตื่นเต้นในวันทำงานวันแรกได้ผ่านพ้นไปแล้ว เหลือเพียงภาพความจำสั้น ๆ ที่ผุดขึ้นชั่วครู่เมื่อนึกถึง ส่วนผู้ใหญ่วัยเกษียณที่เรากำลังเร่งสร้างหลักประกันไว้รอรับก็ยังมาไม่ถึง สิ่งที่มีอยู่จริงในปัจจุบันขณะมีเพียงกระแสของธรรมชาติห้าด้านที่กำลังเคลื่อนไหวเปลี่ยนแปลงสืบต่อกันไม่หยุดหย่อน คือร่างกายที่หายใจและค่อย ๆ อ่อนล้าลงเมื่อดึกดื่น ความรู้สึกสบายอึดอัดหรือเฉย ๆ ที่ผลัดกันแวบขึ้น ความจำได้หมายรู้ในถ้อยคำและเรื่องราว ความคิดที่แล่นปรุงแต่งคาดการณ์ไปข้างหน้า และการรับรู้ผ่านตาหูจมูกลิ้นกาย ในเมื่อทั้งห้าส่วนนี้กำลังเปลี่ยนแปรไปทุกวินาที การพยายามฝืนตรึง “ตัวฉันผู้มั่นคงและห้ามบกพร่อง” ให้ตั้งอยู่อย่างไม่สั่นคลอนท่ามกลางสิ่งที่เปลี่ยนแปลงตลอดเวลา จึงเป็นภาระที่ต้องคอยระวังรักษาอย่างไม่มีวันจบสิ้น

เมื่อกว่าสองพันห้าร้อยปีก่อน ใน ภารสูตร พระพุทธเจ้าได้ทรงชี้กลไกข้อนี้ไว้ด้วยความกระจ่างและตรงไปตรงมาอย่างยิ่ง3 แทนที่จะทรงสอนเทคนิคประคองของหนักไว้บนบ่าให้นานขึ้น พระองค์ทรงแยกโครงสร้างของความหนักในใจมนุษย์ออกเป็นสี่ส่วนให้เห็นตามจริง ส่วนแรกคือ “ภาระอันหนัก” พระองค์ไม่ได้ตรัสว่าของหนักคือการงาน อาชีพ หรือการดูแลครอบครัว แต่ตรัสว่าได้แก่ “อุปาทานขันธ์ห้า” คือกระแสร่างกาย ความรู้สึก ความจำ ความคิด และการรับรู้ทั้งห้าด้านนี้เอง ในจังหวะที่ใจเข้าไปกำยึดด้วย “อุปาทาน” ว่ามันเป็นตัวฉันและของฉันที่ต้องเป็นไปดั่งใจตลอดเวลา ส่วนที่สองคือ “ผู้แบกภาระ” พระองค์ตรัสไว้เรียบง่ายว่าได้แก่ “บุคคล คือ ท่านผู้มีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้” เป็นการชี้ให้เห็นว่าสิ่งที่เราเรียกว่าผู้แบกนั้น ในระดับสมมติทางสังคมก็คือชื่อเสียงเรียงนามและบทบาทหน้าที่ของเรา ซึ่งใช้สื่อสารและรับผิดชอบร่วมกันได้ตามปกติ แต่จะกลายเป็นนักโทษผู้แบกของหนักทันทีที่เราหลงยึดว่าชื่อและสถานะนั้นเป็นแก่นแท้ที่จะบุบสลายไม่ได้ ส่วนที่สามคือ “เครื่องถือมั่นภาระ” หรือมือที่ก้มลงไปคว้าของหนักขึ้นมาแบกไว้ พระองค์ทรงชี้ตรงไปที่ “ตัณหา” ความทะยานอยากที่จะได้ จะเป็น และจะรักษาสถานะของตัวตนนั้นไว้ไม่ให้เสื่อมคลาย และส่วนที่สี่คือ “การวางภาระ” ซึ่งก็คือการคลายและสละความทะยานอยากที่กำไว้แน่นนั้นออกเสีย

เมื่อมองย้อนกลับไปที่ห้องขังในคุกแท่นอีกาผ่านสายตาของ ภารสูตร เราจึงเห็นกลไกทั้งหมดเชื่อมต่อกันเป็นภาพเดียว เวลาหลายสิบปีในอนาคตกับตัวตนที่ต้องคอยปกป้องนั้นอาศัยกันและกันจึงตั้งอยู่ได้ ลำพังเวลาข้างหน้าเป็นเพียงตัวเลขว่างเปล่าในปฏิทิน ไม่มีน้ำหนักใด ๆ จะมากดทับอกเราได้หากไม่มี “ตัวฉัน” ก้าวเข้าไปจองพื้นที่วัดความเด่นดังและกลัวความตกต่ำ ในทางกลับกัน ตัวตนที่หวงแหนยศศักดิ์ก็ไม่มีที่ให้ยืนหากขาดเส้นเวลาวันพรุ่งนี้ไว้ใช้วิ่งไล่ล่า ทันทีที่ปลาตากแห้งในสำรับทำให้ซูซื่อเข้าใจว่าไม่มีวันพรุ่งนี้เหลืออยู่แล้ว เส้นเวลาข้างหน้าก็ดับลง มือที่เคยกำยึด “ขุนนางใหญ่ซูซื่อ” จึงคลายออกเองโดยไม่ต้องฝืน เหลือเพียงมนุษย์ธรรมดาคนหนึ่งที่เขียนจดหมายหาน้องชายท่ามกลางลมหนาว ดังพุทธพจน์บทสรุปในคาถาท้าย ภารสูตร ที่ว่า

“เครื่องถือมั่นภาระเป็นเหตุนำมาซึ่งความทุกข์ในโลก การวางภาระเสียได้เป็นสุข”


อย่างไรก็ตาม เราต้องซื่อตรงต่อความจริงข้อหนึ่งที่เป็นจุดต่างสำคัญระหว่างเรื่องราวในคุกเมืองไคเฟิงกับชีวิตประจำวันของพวกเรา ซูซื่อวางความกังวลเรื่องตำแหน่งหน้าที่ลงได้ในคืนนั้นเพราะเขาเข้าใจว่าตัวเองกำลังจะถูกประหาร และเมื่อรอดชีวิตออกมา ราชสำนักก็ริบอำนาจและส่งตัวเขาไปอยู่เมืองเล็ก ๆ อย่างหวงโจวจริง ๆ แต่สำหรับพวกเรา พรุ่งนี้เช้าเก้าโมงเรายังต้องเดินเข้าห้องประชุมเดิม สิ้นเดือนยังต้องจ่ายค่าครองชีพ และยังมีผู้คนที่พึ่งพาความรับผิดชอบของเราอยู่ คำถามตามธรรมชาติของคนทำงานจริงจังก็คือ หากเราคลายความยึดมั่นในภาพความสำเร็จระยะยาวและเรื่องหน้าตาลงเสียแล้ว เราจะไม่กลายเป็นคนทำงานแบบขอไปทีและปล่อยชีวิตให้ไหลไปตามยถากรรมหรอกหรือ

ชีวิตจริงของซูซื่อหลังจากก้าวออกจากคุกได้ตอบคำถามข้อนี้ไว้แทนคำอธิบายนับพันคำ ที่เมืองหวงโจว เขาเป็นเพียงขุนนางลดขั้นที่ไม่มีอำนาจสั่งการใด ๆ เบี้ยหวัดที่มีแทบไม่พอกินใช้ทั้งครอบครัว จนต้องออกไปถางพงหญ้าและเก็บก้อนหินออกจากที่ดินรกร้างบริเวณ “เนินลาดทิศตะวันออก” หรือที่ภาษาจีนเรียกว่า “ตงพอ” เพื่อลงมือไถพรวนปลูกข้าวเลี้ยงปากท้องด้วยสองมือของตัวเอง และนำชื่อที่ดินผืนนั้นมาตั้งเป็นสมญาว่า “ซูตงพอ” น่าสนใจว่าในช่วงเวลาที่ไร้ตำแหน่งให้ต้องคอยระแวงรักษา และไม่ต้องเขียนหนังสือเพื่อเอาชนะคู่แข่งในราชสำนักอีกต่อไป ซูตงพอกลับไม่ได้กลายเป็นคนเกียจคร้านเลย ตรงกันข้าม ปีที่ยากไร้บนเนินดินตงพอกลับกลายเป็นช่วงเวลาที่จิตใจของเขาเป็นอิสระและสร้างสรรค์ผลงานได้รุ่งโรจน์ที่สุดในชีวิต ทั้งลายพู่กันและบทความเรียงอันลือลั่นอย่าง ความเรียงผาแดง ที่ผู้คนยังอ่านสืบต่อกันมานับพันปีหลังจากชื่อของขุนนางผู้สอบสวนเขาเลือนหายไปหมดแล้ว ล้วนถือกำเนิดขึ้นเมื่อเขาทำงานตรงหน้าโดยไม่ต้องแบก “ท่านขุนนางซู” ไว้บนหลังอีกต่อไป

เมื่อผมย้อนมองช่วงเวลาเก้าปีที่ใช้ชีวิตอยู่ในประเทศเยอรมนี ผมก็มองเห็นเงาสะท้อนเล็ก ๆ ของความจริงข้อเดียวกันในชีวิตตัวเอง ตอนที่เดินทางไปถึงเยอรมนีใหม่ ๆ พร้อมกระเป๋าเดินทางใบเล็กหนึ่งใบกับเป้สะพายหลังอีกหนึ่งใบ ผมไปเรียนภาษาที่เมืองโคโลญอยู่สี่เดือน เรียนเพียงครึ่งวันและมีเงินทุนสำหรับค่ากินอยู่เดือนละไม่ถึงห้าร้อยยูโร เวลาเข้าซูเปอร์มาร์เก็ตก็เลือกซื้อของยี่ห้อประหยัดและพิซซ่าแช่แข็งกล่องละสามถาดราคาไม่ถึงห้ายูโร หากวัดกันตามฐานะภายนอก ช่วงเวลานั้นแทบไม่มีอะไรเป็นชิ้นเป็นอันเลย แต่ใจกลับโปร่งเบาและมีเวลาออกนั่งรถรางทั้งสิบสองสายสำรวจเมืองและผู้คนจนแทบไม่ต้องกางแผนที่ ต่างจากห้าปีเต็มหลังจากนั้นที่ย้ายไปทำวิจัยปริญญาเอกที่เมืองโบคุม ซึ่งเป็นระยะเวลายาวนานกว่าตอนอยู่โคโลญถึงสิบห้าเท่า ตลอดห้าปีนั้นผมทำงานหามรุ่งหามค่ำ นั่งแต่รถไฟสาย U35 ไปกลับมหาวิทยาลัยโดยแทบไม่ได้ออกไปรู้จักเมืองที่ตัวเองอาศัยอยู่เลย พอมองย้อนกลับไปจึงอดคิดไม่ได้ว่า ห้าปีที่แบกความคาดหวังและงานวิจัยไว้เต็มบ่านั้น ยากที่จะพูดได้เต็มปากว่ามีชีวิตชีวามากกว่าสี่เดือนแรกที่มีเพียงกระเป๋าเดินทางใบเดียว

ถึงจะเห็นเช่นนั้น ผมก็ต้องยอมรับตามตรงว่าการเข้าใจกลไกเรื่องภาระใน ภารสูตร ไม่ได้ทำให้ผมกลายเป็นผู้วิเศษที่อยู่เหนือความหวั่นไหวแต่อย่างใด ทุกวันนี้แม้ผมจะไม่ค่อยได้เปิดโซเชียลมีเดีย แต่บางครั้งเมื่อเปิดเข้าไปเห็นคนในวัยเดียวกันที่ประสบความสำเร็จก้าวหน้าไปไกลและรวดเร็วกว่า ผมก็อดไม่ได้ที่จะเผลอเอามาคิดเปรียบเทียบกับตัวเองจนรู้สึกถึงความร้อนรุ่มที่ก่อตัวขึ้นในอก ทั้งที่ในความเป็นจริงเรามองเห็นเพียงด้านที่โดดเด่นสวยงามของเขาโดยไม่รู้เลยว่าเบื้องหลังเขาต้องแบกรับอะไรไว้บ้าง และความสำเร็จของคนอื่นก็ไม่ได้ทำให้ชีวิตของเราแย่ลงเลยแม้แต่น้อย ความเคยชินที่วิวัฒนาการและสังคมบ่มเพาะมานับสิบปีไม่ได้สลายหายไปถาวรเพียงเพราะเราอ่านหนังสือจบหนึ่งบท

สิ่งที่เปลี่ยนไปจริง ๆ เมื่อเราเข้าใจวิธีคิดของพุทธธรรมจึงไม่ใช่การไม่เคยเผลอ แต่คือการรู้เท่าทันมือของตัวเองได้เร็วขึ้น ในค่ำคืนวันธรรมดาที่หน้าอกเริ่มตึงแน่นและลมหายใจเริ่มสั้นลงหน้าจอคอมพิวเตอร์ เราอาจไม่จำเป็นต้องรอให้มีสำรับปลาตากแห้งมาวางอยู่ตรงหน้าเหมือนในคุกเมืองไคเฟิง เพียงลองหยุดสังเกตดูสักอึดใจว่าสิ่งที่กำลังกดทับเราอยู่นี้ คืองานสี่สิบนาทีตรงหน้าที่ต้องตรวจแก้ตามเหตุปัจจัย หรือคืออนาคตอีกหลายสิบปีของ “ตัวฉัน” ที่ใจเพิ่งก้มลงไปคว้าขึ้นมาแบกไว้เอง แค่พอมองเห็นกลไกนั้นตามความจริง นิ้วมือที่กำเกร็งไว้ก็จะค่อย ๆ คลายออกพอให้เราทำหน้าที่ตรงหน้าไปได้อย่างสงบและเต็มฝีมือ และเมื่อหน้าจอโทรศัพท์สว่างขึ้นพร้อมเสียงคุ้นเคยของแม่ที่โทรมาถามว่า “กินอะไรหรือยังลูก” ใจของเราก็ยังพอมีพื้นที่ว่างเหลืออยู่จริง ๆ ที่จะรับฟังและพูดคุยกับแม่ดี ๆ ในค่ำคืนธรรมดาที่ทั้งเราและคนที่เรารักยังมีวันพรุ่งนี้ร่วมกันอยู่

ที่มา

  1. Ye Mengde, Bishu luhua (ca. 1135), pt. 2; Su Shi, “Two Poems Written in Prison for Ziyou” (1079); see Ronald C. Egan, Word, Image, and Deed in the Life of Su Shi (Harvard University Asia Center, 1994). ↩

  2. Robert M. Sapolsky, Why Zebras Don’t Get Ulcers, 3rd ed. (Henry Holt, 2004); Robert M. Sapolsky, “The Influence of Social Hierarchy on Primate Health,” Science 308, no. 5722 (2005): 648–652. ↩

  3. ภารสูตร สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค (พระไตรปิฎกฉบับหลวง เล่ม 17 ข้อ 49–53) ทรงจำแนกภาระอันหนักคืออุปาทานขันธ์ห้า ผู้แบกภาระคือบุคคลตามชื่อและโคตรสมมติ เครื่องถือมั่นภาระคือตัณหา และการวางภาระคือความดับตัณหา ↩